काठमाडौं । युवा, श्रम तथा रोजगारमन्त्री रामजी यादवले वर्तमान विश्वव्यापीकरणको युगमा वैदेशिक रोजगारीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नरहेको बताएका छन्। मंगलबार वैदेशिक रोजगार विभागको अनुगमनका क्रममा मन्त्री यादवले सरकारको प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी रोक्ने नभई यसलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने रहेको स्पष्ट पारे।नेपाली श्रमिकहरू शोषणमा नपरून् र उचित पारिश्रमिक पाऊन्
सामग्रीको तालिका
- स्थापना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
- संविधानिक र कानूनी आधार
- उद्देश्य र कार्य क्षेत्र
- संगठनात्मक संरचना
- मुख्य कार्यहरू र जिम्मेवारीहरू
- सीमा सुरक्षा र निगरानी
- सामरिक उत्पादन र खरिद
- प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापनमा भूमिका
- सामाजिक कल्याण र पूर्वसेनानी सुविधा
- राष्ट्रवादी समन्वय र राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद्
- संवाद र पारदर्शिता
- भविष्यका चुनौती र प्रवर्धन योजनाहरू
रक्षा मन्त्रालय
रक्षा मन्त्रालय
नेपालको रक्षा मन्त्रालय संघीय सरकारको वहुमुखी निकाय हो जसले राष्ट्रिय सुरक्षा र सीमासम्बन्धी नीतिहरू तयार पार्न, नेपाली सेनासँग समन्वय गरी रक्षा प्रशासन सञ्चालन गर्न र आन्तरिक तथा बाह्य खतराहरूबाट देशको अखण्डता र सार्वभौमिकता सुनिश्चित गर्न उत्तरदायी छ। सिंहदरबार, काठमाडौंमा मुख्यालय रहेको यस मन्त्रालय अन्तर्गत सैन्य प्रशिक्षण, सामरिक निर्माण, सशस्त्र उद्धारसेवा र पूर्वसेनानी कल्याणजस्ता विविध कार्य - दायित्वहरू रहन्छन्।
स्थापना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपालको रक्षा मन्त्रालयको मूल अवधारणा १७७० ई. मा नेपाल एकीकरणको समयमा उत्पन्न भयो, जब सुरक्षासम्बन्धी प्रशासन सम्पूर्ण रूपमा सिंहासनको प्रत्यक्ष निरीक्षणमा हुन्थ्यो। सन १९५० सम्म सेनानी र मन्त्रिपरिषद् बीच कर्तव्यविभाजन थिएन; सेनाका प्रधान सेनापति र वरिष्ठ कमाण्डिङ जनरलले सामरिक नीति र प्रशासनको सवै जिम्मेवारी वहन गर्थे। सोही वर्ष हस्तान्तरणकालीन सरकार (प्रधानमन्त्री मोहन शमशेर नेतृत्वमा) मा पहिलोपटक ‘रक्षा मन्त्रालय’ स्थापना भई बाबर शमशेरलाई पहिलो रक्षा मन्त्री बनेर जिम्मेवारी दिइयो। त्यतिबेला मन्त्रालयमा दुई मात्र शाखा—सामान्य र बजेट—र सचिव, दुई उप–सचिव तथा दुई सह–सचिव थिए।
संविधानिक र कानूनी आधार
नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक संविधान तथा सरकारले जारी गरेको ‘व्यवसाय विभाजन नियमावली, २०७०’ मार्फत रक्षा मन्त्रालयको अधिकार, कर्तव्य र संरचनात्मक स्वरूप परिभाषित गरिएको छ। संविधानले राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वभौमिन्त्वको रक्षा मन्त्रालयको सर्वोच्च कर्तव्य घोषणा गरेको छ भने नियमावलीले सेनासँगको समन्वय, सीमा सुरक्षा र सामरिक उत्पादन व्यवस्थापनजस्ता कार्यकलापको जिम्मेवारी तोकेको छ।
उद्देश्य र कार्य क्षेत्र
रक्षा मन्त्रालयको प्रमुख उद्देश्य नेपाल सरकारको रक्षा नीतिहरू विकास, संचार र कार्यान्वयन गर्न, नेपाली सेनासँग समन्वय गरी आन्तरिक अस्थिरता र बाह्य आक्रमण दुवैबाट राष्ट्रिय अखण्डता र स्वतन्त्रता कायम राख्न हो। यसले सीमासम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरण र विकासात्मक कार्यमा सैनिक सहयोग, सशस्त्र उद्धार सुविधा संचालन र पूर्व–सेनानी कल्याणका योजनाहरू सञ्चालन गर्दै समग्रमा राष्ट्रिय सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्छ।
संगठनात्मक संरचना
मन्त्रालयको मुख्यालय सिंहदरबार, काठमाडौँमा छ। मन्त्रालयका वरिष्ठतम कर्मचारी रक्षा सचिव हुन्, जसलाई आफ्नो काममा सह–सचिव, उप–सचिव, संयुक्त सचिव र अन्य प्रशासनिक सेवा तत्त्वहरू् सहयोग गर्छन्। मन्त्रालयमा समाविष्ट ‘योजना र अनुगमन विभाग’, ‘प्रशिक्षण र कल्याण विभाग’, ‘सामरिक निर्माण विभाग’, ‘विकास र सामुदायिक समन्वय विभाग’ जस्ता इकाईहरूले विशेष जिम्मेवारी वहन गर्दछन्।
मुख्य कार्यहरू र जिम्मेवारीहरू
व्यवसाय विभाजन नियमावली २०६३ अनुसार मन्त्रालयले सीमा सुरक्षा चुनौती पार गर्न रणनीति तयार पार्ने, नेपाली सेनाको संगठन र नियन्त्रण सञ्चालन गर्ने, सैन्य प्रशिक्षणको समन्वय गर्ने, सैनिक कल्याण र पूर्वसेनानी सहायता प्रणाली व्यवस्थापन गर्ने, युद्धसामग्री खरिद र उत्पादन अनुगमन गर्ने, सामरिक अस्पताल र अस्पताल नेटवर्क विकास गर्ने, र राष्ट्रिय क्याडेट कोर सञ्चालन गर्नुपर्ने जिम्मेवारीहरू सम्हाल्दछ।
सीमा सुरक्षा र निगरानी
नेपाल–भारत र नेपाल–चीन सीमामा घुसपैठ, तस्करी तथा सीमा अपराध रोक्न मन्त्रालयले सीमा सुरक्षा संयन्त्र स्थापना गरेको छ। सीमा प्रहरी र सशस्त्र जसलद फोर्स (APF) को तालमेल, सीमा अवलोकन निगरानी उपकरणको आयात तथा सञ्जाल–आधारित सुन्तुलित निरिक्षण प्रणालीले युक्त सीमा सुरक्षाको आधार तयार पारेको छ।
सामरिक उत्पादन र खरिद
आन्तरिक र बाह्य खतरामा प्रयोग गर्न आवश्यक कवच, गाडी, विमान र हार्डवेयर खरिद तथा सम्भावित स्थानीय उत्पादन प्रवर्धनका लागि रक्षा मन्त्रालयले ‘सैन्य उद्योग विकास नीतिअन्तर्गत’ पहल अघि बढाएको छ। सामरिक संवादध्वनि, यन्त्रसामग्री र समान–उत्पादन प्लान्ट स्थापना गरी दीर्घकालीन आत्मनिर्भरता लक्ष्य गरिएको छ।
प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापनमा भूमिका
नेपाल बहु–प्राकृतिक विपद्मुख राष्ट्र घोषणाको प्रतिज्ञा अनुसार रक्षा मन्त्रालयले ‘प्रधानमन्त्री विपद् राहत कोष’ र आपत्कालीन समन्वय केन्द्रमार्फत् बाढी, भूकम्प र महामारीमा सेनाको मानव–शक्ति, उपकरण र अनुसन्धान साधन समन्वय गरी राहत कार्य सञ्चालन गर्छ। प्रत्येक वर्ष राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण अभ्यास र तालिमहरू सञ्चालन गरी चाँडो र व्यवस्थित उद्धार सुनिश्चित गरिन्छ।
सामाजिक कल्याण र पूर्वसेनानी सुविधा
पूर्व–सेनानी जीवनस्तर उकास्न कल्याण कोष तथा पेन्सन योजनाहरू मन्त्रालयले चलाउँछ। ‘सेनानी आवास कार्यक्रम’, त्रुटिमुक्त स्वास्थ्य सेवा र शिक्षासुविधा उपलब्ध गराएर उनीहरूको पुनर्संरचनालाई प्रवर्द्धन गरिन्छ। सामाजिक सुरक्षाका अतिरिक्त महिला सैनिक र अल्पसंख्यक कल्याणसम्बन्धी स्रोत–वितरणमा समेत ध्यान दिन्छ।
राष्ट्रवादी समन्वय र राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद्
रक्षा मन्त्रालय राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् (NSC) सँग निकट सम्बद्ध छ। आपत्कालीन राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीति, भूराजनीति र सामरिक साझेदारी सम्बन्धी नीति निर्माणमा रक्षा मन्त्रालयको सल्लाह, प्रतिवेदन र अनुगमन प्रत्यक्ष योगदान पुर्याउँछ। यसले रक्षा सम्बन्धि अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता, संयुक्त अभ्यास र बहुपक्षीय संगठनसँगको सहयोगमा केन्द्रिय भूमिका खेल्दछ।
संवाद र पारदर्शिता
मन्त्रालयले वार्षिक प्रशोधन प्रतिवेदन, बजेट प्रस्तुति र सार्वजनिक खरिद अनुगमन रिपोर्टहरु सार्वजनिक गरेर नागरिक तथा संसद्–सरकार सम्बन्धी जानकारीको प्रवाह सुनिश्चित गर्छ। मेडिया र डिजिटल पोर्टलमार्फत् सुरक्षा नीति तथा घटनाबारे प्रेस विज्ञप्ति तथा अपडेट जारी गरेर पारदर्शिता कायम गर्ने अभ्यास छ।
भविष्यका चुनौती र प्रवर्धन योजनाहरू
गतिशील समृद्धि र व्यापक सुरक्षा आवश्यकताका लागि रक्षा मन्त्रालयले मानवश्रोत क्षमता अभिवृद्धि, प्रविधि–आधारित सीमा निगरानी, र दीर्घकालीन आत्मनिर्भर सामरिक उद्योग विकासजस्ता योजनाहरू अघि सारिरहेको छ। संघ–प्रदेश तह समन्वय, बजेट अभाव न्यूनिकरण र डिजिटल सुरक्षा सुधारमार्फत् राष्ट्रिय सुरक्षामुखी संरचना थप सुदृढ बनाउने लक्ष्य तय गरेका छन्।
- ●मुख्यमंत्री तथा मन्त्रिपरिषद् को कार्यालय
- ●सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
- ●वन तथा वातावरण मन्त्रलय
- ●महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रलय
- ●युवा तथा खेलकुद मन्त्रलय
- ●सहरी विकास मन्त्रलय
- ●उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रलय
- ●भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय
- ●भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय
- ●संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय
- ●स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय
- ●सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय
- ●परराष्ट्र मन्त्रालय
- ●ऊर्जा, जलस्रोत र सिंचाइ मन्त्रालय
- ●खानेपानी मन्त्रालय
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
Loading footer...
