कोमल शाह

कोमल शाह

नेपालको राजतन्त्र अन्त्य हुनु अघिका दशकहरूमा रानी कोमल शाह नेपालको एक प्रमुख र लोकप्रिय रानीको रूपमा चिनिइन्। उनी इतिहासका वेदाहरूमा अन्तिम रानीको रूपमा उल्लेख रहिछन्, जसले नेपालको राजतन्त्रलाई अन्त्य गरिनुअघि देशका सबैभन्दा प्रतिष्ठित भूमिकाहरू मध्ये एक निभाएकी थिइन्।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

रानी कोमल शाह १८ फेब्रुअरी १९५१ मा काठमाडौंको बागमती क्षेत्रमा जन्मिएकी थिइन्। उनको जन्म राण परिवारमा भएको थियो, जुन नेपालका सबैभन्दा शक्तिशाली र प्रभावशाली कुलहरू मध्ये एक थियो। उनको पिता केन्द्र शमशेर जङ बहादुर राणा र माता श्री राज्य लक्ष्मी देवी शाह हुन्। राण परिवारले लामो समयसम्म नेपालको प्रशासन र सुरक्षा क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव राखेको थियो र उनीहरूको शाही परिवारसँग गाढा सम्बन्ध थिए।

कोमलले प्रारम्भिक शिक्षा स्टि. मेरी स्कूल, जवालाखेलबाट पाएकी थिइन्। त्यसपछि उनी भारतको कुर्सियाङ्गमा रहेको सेंट हेलेन कनभेन्टमा अध्ययन गर्न गइन्, जहाँ उनले उच्च शिक्षा हासिल गरिन्। साथै, उनले काठमाडौंस्थित कलानिधि संगीत महाविद्यालयमा संगीतको अध्ययन समेत गरेकी थिइन्। यो शिक्षाले उनको व्यक्तित्वलाई निखार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

विवाह र राजपरिवारसँगको सम्बन्ध

कोमलको विवाह १ मे १९७० मा आफ्ना दोस्रो कजिन ग्यानेन्द्र शाहसँग सम्पन्न भयो। ग्यानेन्द्र नेपालका राजा वीरेन्द्रका कान्छा भाइ हुन्। कोमलको विवाहले राण र शाह परिवारबीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनायो। उनीहरूको दुई सन्तान छन् — छोराको नाम पारस शाह हो, जो नेपालको पूर्व क्राउन प्रिन्स थिए, र छोरीको नाम प्ररेणा शाह सिंह हो।

कोमलको जेठी दिदी ऐश्वर्या वीरेन्द्रकी पत्नी थिइन्। २००१ सालमा नेपालमा भएको प्रसिद्ध दरबार हत्याकाण्डमा ऐश्वर्या र उनको परिवारका धेरै सदस्यहरू मरेका थिए भने कोमललाई गोली लागेको थियो र उनलाई अस्पतालमा चार हप्ता उपचार गरियो। यस त्रासदीपछि ग्यानेन्द्र शाह राजा भए र कोमललाई रानीको उपाधि दिइयो।

दरबार हत्याकाण्ड र यसको प्रभाव

१ जुन २००१ मा नेपालको शाह राजपरिवारमा एउटा ठूलो र क्रूर घटना भयो — दरबार हत्याकाण्ड। उक्त घटनामा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या, क्राउन प्रिन्स दीपेन्द्र र अन्य धेरै सदस्यहरूको हत्या भयो। यस घटनाले नेपाल र सम्पूर्ण विश्वलाई स्तब्ध बनायो।

कोमललाई यस घटनामा गोली लागेको थियो र उनलाई तत्काल अस्पताल लगियो। उनी चार हप्तासम्म अस्पतालमा उपचारमा थिइन् र त्यसपछि निको भइन्। यो घटनाले उनको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। उनका श्रीमान् ग्यानेन्द्र तत्काल राजा भए र कोमल नेपालकी रानी बनीन्।

राजतन्त्रको अन्त्य र नयाँ नेपालको उदय

२००६ मा नेपालमा भएको राजनीतिक आन्दोलनपछि २००७ को डिसेम्बरमा संसद्ले राजतन्त्र अन्त्य गर्ने निर्णय गर्‍यो। यो कदम नेपालमा लामो समयदेखि चलेको माओवादी विद्रोह र शान्ति प्रक्रियाको एक हिस्सा थियो। २८ मे २००८ मा औपचारिक रूपमा राजतन्त्र समाप्त भयो र नेपाल संघीय गणतन्त्र भयो।

कोमलको रानीको भूमिका पनि यसैगरी समाप्त भयो। उनको परिवारलाई नयाँ गणतन्त्रको नियम अनुसार सम्बन्धित अधिकार र पदबाट हटाइयो। उनी र उनको परिवार नयाँ राजनीतिक परिवर्तसँग अनुकूल हुने कोशिसमा लागे।

सामाजिक कार्य र दानशीलता

कोमलले आफ्नो रानीकालीन समयमा विभिन्न सामाजिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा योगदान दिइन्। उनी SOS बालग्राम नेपालकी अध्यक्ष थिइन् जसले बालबालिकाका हकहितमा काम गर्थ्यो। साथै उनी पशुपति क्षेत्र विकास कोषको अध्यक्ष पनि थिइन्।

उनले महिला अधिकार, बालबालिकाको शिक्षा, र सांस्कृतिक संरक्षणमा समेत ध्यान दिनुभयो। उनको सांगीतिक शिक्षा र पारिवारिक संस्कारहरूले उनलाई समाजसेवामा अझ बलियो बनाएको थियो।

सम्मान र पुरस्कारहरू

कोमललाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा धेरै सम्मान प्राप्त भएका छन्। नेपालबाट उनलाई गोर्खा अधिकारको आदेश (१९७५), रामा मन्त्र शक्तिको आदेश (१९८०), तीन देव शक्ति आदेश (१९९८) लगायत विभिन्न सेवा र पदकहरू प्रदान गरिएको थियो।

विदेशबाट थाईल्याण्ड, फ्रान्स, र स्पेनका सरकारहरूले पनि उनलाई उच्चतम दर्जाका सम्मान दिए। जस्तै, थाईल्याण्डबाट सफेद हाथीको आदेश (१९९५), फ्रान्सबाट राष्ट्रिय मेधाको ग्राण्ड क्रस (१९८३), र स्पेनबाट इसाबेल्ला द क्याथोलिकाको ग्राण्ड क्रस (१९८७)।

निष्कर्ष

रानी कोमलको जीवन नेपाली इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो। उनी नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य हुनु अगाडि अन्तिम रानी थिइन् र नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक क्षेत्रमा पनि प्रभावशाली व्यक्तित्व भएकी महिला हुन्। उनको जीवनमा धेरै उतार-चढाव आए पनि उनले आफ्नो भूमिका निष्ठापूर्वक निर्वाह गरिन्।

नेपालको राजतन्त्र अब इतिहास भइसक्यो, तर रानी कोमलको कथा नेपालको शाही परिवार र देशको इतिहासमा सदैव अमर रहिरहने छ।

काठमाडौं । युवा, श्रम तथा रोजगारमन्त्री रामजी यादवले वर्तमान विश्वव्यापीकरणको युगमा वैदेशिक रोजगारीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नरहेको बताएका छन्। मंगलबार वैदेशिक रोजगार विभागको अनुगमनका क्रममा मन्त्री यादवले सरकारको प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी रोक्ने नभई यसलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने रहेको स्पष्ट पारे।नेपाली श्रमिकहरू शोषणमा नपरून् र उचित पारिश्रमिक पाऊन्

सामग्रीको तालिका