नेपाल राष्ट्र बैंक
नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) नेपालको केन्द्रीय बैंक हो जसको स्थापना २०१३ साल बैशाख १४ गते (अप्रिल २६, १९५६) मा भएको हो। यस बैंकको मुख्य कार्यालय काठमाडौंको बालुवाटारमा छ र यसले नेपाल सरकारको वित्त मन्त्रालयबाट १००% राज्य स्वामित्वमा संचालन हुन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको मुख्य कामहरूमा मौद्रिक नीति निर्माण, विदेशी मुद्रा नीति संचालन, मुद्रा नोट जारी गर्नु, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको नियमन र अनुगमन गर्नु, तथा आर्थिक सल्लाहकारको भूमिका निर्वाह गर्नु पर्दछ। नेपाल राष्ट्र बैंकको आठ प्रदेशीय कार्यालयहरू विराटनगर, जनकपुर, बीरगंज, पोखरा, सिद्धार्थनगर, नेपालगञ्ज, सुर्खेत र धनगढीमा रहेका छन्।
नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना हुनु अघि नेपालमा वित्तीय क्षेत्र निकै सिमित र प्रारम्भिक अवस्थामा थियो। १९३७ सालमा मात्र नेपालमा पहिलो आधिकारिक बैंक, "नेपाल बैंक लिमिटेड," स्थापित भएको थियो। त्यो बेला नेपालको आर्थिक व्यवस्थापन निकै निर्भर थियो, विशेष गरी विदेशी मुद्रा भण्डारको मामलामा। नेपालले आफ्नै विदेशी मुद्रा भण्डार राख्ने सुविधा थिएन र भारतीय रिजर्व बैंकमा आफ्नो विदेशी मुद्रा राख्न बाध्य थियो। बजारमा भारतीय र नेपाली दुवै मुद्रा सँगै चलनमा थिए र तिनीहरूको विनिमय दर स्थानीय व्यापारीहरूले आफ्नै तरिकाले निर्धारण गर्थे, जसले गर्दा मुद्रा विनिमयमा अनिश्चितता र अस्थिरता बढेको थियो। आर्थिक स्वतन्त्रता र स्वायत्तता सुनिश्चित गर्न तत्कालीन राजा महेन्द्रले २०१३ साल (१९५६) मा नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना गर्नुभयो। यसले भारतसँगको आर्थिक निर्भरता कम गर्दै नेपालको मुद्रा र विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा पूर्ण आत्मनिर्भरता ल्याउने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना हुनु अघि, बैंक नोट सरकारको “सदर मुलुकी खाना” कार्यालयबाट जारी हुन्थ्यो र काजनची (कोषाध्यक्ष) ले तिनमा हस्ताक्षर गर्थे। १९६० साल फागुन ६ गतेबाट नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक नोट जारी गर्ने अधिकार प्राप्त गर्यो र यसपछि बैंक नोटहरूमा राष्ट्र बैंकका गर्भनरहरूको हस्ताक्षर हुन थाल्यो। प्रारम्भमा राष्ट्र बैंकको विदेशी मुद्रा भण्डार भारतीय बैंकहरूमा राखिन्थ्यो, तर पछि नेपाल राष्ट्र बैंकले यसको व्यवस्थापन आफैं गर्न थाल्यो। १९६४ मा भारतबाट नेपाली बजारमा भारतीय मुद्रा प्रयोगलाई औपचारिक रूपमा अन्त्य गरी नेपाली रुपैयाँलाई कानुनी मुद्राको रूपमा मान्यता दिइयो। यसले नेपाललाई विदेशी मुद्रा विनिमयमा पूर्ण स्वतन्त्रता र नियन्त्रण प्रदान गर्यो। नेपाल राष्ट्र बैंकले मुद्रा आपूर्ति नियन्त्रण, बैंक नोटको उचित प्रबन्धन, र विदेशी मुद्रा भण्डारको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना १९५५ को "नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन" अन्तर्गत भएको हो। यो ऐनले राष्ट्र बैंकलाई नेपालको मुद्रा नोटको जारीकरण, मौद्रिक नीतिको निर्माण र वित्तीय संस्थाहरूको नियमन गर्ने अधिकार दिएको छ। २००२ मा नयाँ नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन लागू गरियो, जुन आजसम्म पनि नेपालको मौद्रिक तथा बैंकिङ व्यवस्थाको कानुनी आधारको रूपमा प्रयोग हुन्छ। यो ऐनले राष्ट्र बैंकलाई बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको नियमन र अनुगमन गर्न सक्ने अधिकार दिनेछ। राष्ट्र बैंकले मौद्रिक नीतिहरू वार्षिक रूपमा जारी गर्दै आएको छ, जसले देशको आर्थिक स्थिरता र विकासलाई प्रोत्साहन गर्ने काम गर्दछ। पहिलो मौद्रिक नीति २०५९ सालमा लागू भई त्यसयता प्रत्येक वर्ष मौद्रिक नीतिहरू परिमार्जन गर्दै आर्थिक परिस्थिति अनुसार व्यवस्था गर्दै आएको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक र वित्तीय प्रणालीसँग जोड्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसले एशियन क्लियरिङ युनियनको संस्थापक सदस्यको रूपमा १९७४ मा सहभागी भएर क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यलाई प्रोत्साहन गरेको छ। त्यस्तै, नेपाल राष्ट्र बैंक अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF), विश्व बैंक र अन्तर्राष्ट्रिय वित्त निगम (IFC) जस्ता वित्तीय संस्थाहरूसँग सहकार्य गर्दै नेपालको वित्तीय क्षेत्रमा आधुनिकता र दिगोपन ल्याउने काममा जुटेको छ। वातावरणीय र सामाजिक जोखिम व्यवस्थापन, हरित लगानी प्रवर्द्धन, र वित्तीय समावेशीकरण जस्ता विषयहरूमा पनि राष्ट्र बैंकले पहल गरिरहेको छ। यसले वित्तीय संस्थाहरूलाई दिगो विकास लक्ष्य प्राप्तिमा सहयोग पुर्याउने नियम तथा निर्देशिका लागू गर्न निर्देशन दिने काम पनि गर्दै आएको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको नेतृत्व संरचना अत्यन्त व्यवस्थित छ। यसमा गर्भनर, डिप्टी गर्भनर र बोर्डका सदस्यहरू रहेका छन्। गर्भनर राष्ट्र बैंकको सबैभन्दा उच्च पदाधिकारी हुन् र हाल डा. बिस्वो नाथ पौडेल यस पदमा २०२५ साल वैशाख ६ गते देखि कार्यभार सम्हाल्दै आउनुभएको छ। बोर्डमा सात जना सदस्यहरू हुन्छन्, जसमा अर्थ मन्त्रालयका सचिव पनि सदस्यको रूपमा सहभागी हुन्छन्। बोर्डका सदस्यहरू सरकारद्वारा पाँच वर्षको अवधिका लागि नियुक्त गरिन्छन्। यस बोर्डले नीति निर्धारण, नियमन, र राष्ट्र बैंकको समग्र कार्य सञ्चालनमा प्रमुख भूमिका खेल्दछ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो ऐन अनुसार वित्तीय र आर्थिक जानकारी नियमित रूपमा सार्वजनिक गर्दै आएको छ। मासिक रुपमा "वर्तमान आर्थिक र वित्तीय स्थिति" प्रतिवेदन प्रकाशित हुन्छ, जसले देशको आर्थिक अवस्था र वित्तीय बजारको विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछ। त्रैमासिक रूपमा आर्थिक बुलेटिन जारी हुन्छ जसले वित्तीय क्षेत्रका नवीनतम प्रवृत्ति र चुनौतीहरू उजागर गर्छ। साथै, वार्षिक रिपोर्ट, आर्थिक समीक्षा जस्ता जर्नलहरू पनि बजार र सरकारलाई उपलब्ध गराइन्छ। यी प्रकाशनहरूले नीति निर्माता, अनुसन्धानकर्ता र सर्वसाधारणलाई वित्तीय क्षेत्रमा भएका परिवर्तन र सम्भावित नीतिगत कदमहरूको जानकारी गराउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्। नेपाल राष्ट्र बैंकले विभिन्न विशेष अनुसन्धानात्मक रिपोर्टहरू पनि तयार पार्दछ जुन नेपालको आर्थिक इतिहास, वर्तमान अवस्था र भविष्यका सम्भावनाहरू समेट्दछ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतमा सामाजिक अपराधजन्य घटनाको रेखाचित्र (ग्राफ) बर्सेनि बढ्दै गएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुर्खेतले दिएको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ भन्दा आव २०८१/८२ मा शून्य दशमलव १४ प्रतिशतले अपराध बढेको हो।त्यस्तै, आव २०८१/८२ भन्दा आव २०८२/८३ मा एक दशमवल १५ प्रतिशतले अपराध बढेको देखिन्छ ।
