इटाली
इटली, दक्षिण-मध्य युरोपमा अवस्थित, यसको विविध र आकर्षक भू-दृश्यका लागि प्रसिद्ध छ। यो देश भूमध्य सागरमा अड्किएको जुत्ताको आकारको छ, जहाँ उत्तरमा आल्प्स पर्वतले यसको सीमा बनाउँछ। यी पर्वतहरूमा संसारका केही सबैभन्दा कठोर चुचुराहरू छन्, जस्तै मोंटे रोजा र मोंट ब्लाङ्क, जुन क्रमशः स्विट्जरल्याण्ड र फ्रान्समा सबैभन्दा उच्च स्थानमा पुग्छन्। आल्प्सको तलको भुभाग अल्पाइन तालहरू र ग्लेशियरले खड्किएका उपत्यकाहरूले भरिपूर्ण छ, जसले पिओ नदी र पिएडमोन्ट क्षेत्रमा फैलिन्छ। तस्कनी, यस क्षेत्रमा दक्षिणमा, इटलीका सबैभन्दा प्रसिद्ध क्षेत्रमध्ये एक हो। देशको मणिबन्धमा एपेनीन रेंजले डोरी बन्छ, जसको आकार रोमको आसपासमा चौडा हुन्छ र दक्षिणतिर सानो हुन्छ, जुन तिर्रहेनियन र एग्ड्रियाटिक समुद्रको सामना गर्दै तटीय मैदानहरूबाट घेरिएको छ। एपेनीनका तलका पहाडहरू प्रायः जंगली छन्, जसमा जंगली सुँगुर, चितुवा, र भालुहरू जस्ता प्रजातिहरू पाइन्छन्। दक्षिण एपेनीनहरू भूकंपीय रूपमा सक्रिय छन्, जसमा भेसुवियस जस्ता ज्वालामुखीहरू रहेका छन्। दक्षिणी किनारमा सिसिली र सार्डिनिया जस्ता टापुहरू अवस्थित छन्।
इटलीको चुनौतीपूर्ण भूगोलले यसको राजनीतिक संरचनामा प्रभाव पारेको छ, जसले ऐतिहासिक रूपमा आत्मनिर्भर र स्वतन्त्र सहर-राज्यहरूको विकासमा मद्दत पुर्यायो। यो स्वतन्त्रता आज इटलीका सहरहरू र नगरहरूको विशेषतामा प्रकट हुन्छ, प्रत्येक सहरको आफ्नै विशिष्ट भोजन, बोली र सांस्कृतिक भिन्नताहरू छन्। यी भिन्नताहरूको बाबजुद, इटलीका नागरिकहरूले उच्च जीवन स्तर र समृद्ध सांस्कृतिक धरोहरको आनन्द लिन्छन्, जुन ३,००० वर्षको इतिहासले आकार दिएको छ, जसमा एकता र विघटनका अवधिहरू, आन्तरिक संघर्ष र साम्राज्य निर्माणको समयावधि रहेको छ।
इटलीको इतिहास एट्रस्कान सभ्यता बाट सुरु हुन्छ, त्यसपछि रोमन्सले दोस्रो शताब्दी ईस्वीमा विशाल साम्राज्य स्थापना गरे। तर, आन्तरिक द्वन्द्व र बाह्य आक्रमणहरूले ५ औं शताब्दी ईस्वीमा रोम साम्राज्यको पतन गरायो। बार्बेरियन आक्रमणहरू पछि, नियन्त्रण सहर-राज्यहरूमा विभाजन भयो, यद्यपि ११ औं शताब्दीमा नोर्मनहरूले दक्षिणी इटली र सिसिलीको केही भागलाई संक्षिप्त रूपमा एकीकृत गरे। पुनर्जागरणको युगले महत्त्वपूर्ण प्रगति देखायो तर पोप र पवित्र रोम साम्राज्यसँग विश्वव्यापी युद्धको समय पनि आयो। एकता १९ औं शताब्दीमा विक्टर इम्यानुएल दोस्रोको अधीनमा भएको थियो। इटलीले पहिलो विश्वयुद्धमा गठबन्धनको साथ लड्यो तर दोस्रो विश्वयुद्धमा मुसोलिनी अन्तर्गत ध्रुवीय शक्ति साथ संलग्न भयो। युद्धपछि, इटलीले कृषिपन अर्थव्यवस्थाबाट समृद्ध, औद्योगिकीकरण गरिएको राष्ट्रमा रूपान्तरण गर्यो, जसमा पर्यटनको ठूलो भूमिका थियो।
दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यदेखि १९९० को दशकको प्रारम्भसम्म, इटलीको राजनीति क्रिश्चियन डेमोक्र्याटिक पार्टी र इटालियन कम्युनिस्ट पार्टीको द्वारा प्रभुत्व राखिएको थियो। १९९० को दशकको प्रारम्भमा भएको एक क्रान्तिकारी रूपान्तरणले राजनीतिक दृष्टिकोणमा ध्रुवीकरण ल्यायो, जसले क्षेत्रीय विभाजनलाई उजागर गर्यो र सिल्भियो बेरलुसकोनी जस्ता नेता उत्पादन गर्यो। आज इटली तुलनात्मक रूपमा समृद्ध छ, जसमा पर्यटनको ठूलो भूमिका छ। युरोपियन युनियन र नाटोको सदस्यको रूपमा, इटली युरोपको दक्षिणी सीमा सँग रणनीतिक महत्त्व राख्छ।
रोम, राजधानी, एक ऐतिहासिक शहर हो जुन यसको स्मारक, कला र जीवंत जीवनशैलीका लागि प्रसिद्ध छ। अन्य महत्त्वपूर्ण शहरहरूमा मिलान, उद्योग र फेसनको केन्द्र; जेनेवा, एक बन्दरगाह शहर; नेपल्स, एक विस्तृत दक्षिणी महानगर; र भेनेजिया, लामो समयदेखि पर्यटकहरूको गन्तव्य। भ्याटिकन सिटी, रोमको भित्रको एक स्वतन्त्र राज्य, रोमन क्याथोलिक चर्चको केन्द्रको रूपमा कार्य गर्दछ। आधुनिक प्रभावहरूको बाबजुद, धेरै इटालियनहरूले बलियो क्षेत्रीय पहिचान राख्छन्, प्रायः परिवार, छिमेकी, नगर र क्षेत्रलाई राष्ट्रिय पहिचानभन्दा प्राथमिकता दिन्छन्।
इटली मानव बौद्धिक र कलात्मक उपलब्धिहरूको जन्मस्थलको रूपमा रहेको छ। यसले विभिन्न क्षेत्रमा विशाल व्यक्तित्वहरूको उत्पादन गरेको छ, जस्तै मिकाएलन्जेलो चित्रकला र शिल्पमा, जोसेप भेरदी संगीतमा, र डान्टे साहित्यमा। इटालियन कलाकार, लेखक, संगीतकार, रचनाकार र चलचित्र निर्माताहरूले विश्वव्यापी संस्कृतिमा अमिट योगदान पुर्याएका छन्, जसले इटलीलाई धर्म, कला, दर्शन, पाक कला र विज्ञानको महत्त्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा प्रमाणित गरेको छ।
| राजधानी | रोम (Rome) |
| क्षेत्रफल | करिब ५ करोड (२०२४) |
| जनसंख्या | करिब २९४,१४० वर्ग किलोमिटर |
| मुद्रा | यूरो (EUR) |
| धर्म | मुख्य रूपमा रोमन क्याथोलिक, न्य धर्महरूमा प्रोटेस्टेन्ट, यहूदी, र इस्लाम |
भौगोलिक अवलोकन:
इटाली उत्तरमा अल्प्स पर्वतसँग सिमाना मिल्दछ, जसले यसलाई फ्रान्स, स्विजरल्याण्ड, अष्ट्रिया र स्लोभेनियाबाट अलग गर्दछ, र भूमध्य सागरले यसलाई घेरेको छ, जसमा एड्रियाटिक, आयोनियन, टाइरेनियन र लिगुरियन समुद्रहरू समावेश छन्। देशको भूभाग प्रायः पहाडी र पहाड जस्तो छ, जहाँ पो उपत्यका जस्ता समथर क्षेत्रहरूले मात्र लगभग एक-पाँचौं भाग ओगटेको छ। अल्प्स र अपेन्नाइन दुई मुख्य पर्वत श्रृंखलाहरू हुन्, जसमा अल्प्स उच्च शिखर र हिमनदहरूको साथमा छ भने अपेन्नाइनले प्रायद्वीप र सिसिलीको लम्बाइमा फैलिएको छ। सार्डिनिया र कोर्सिका पनि महत्त्वपूर्ण पर्वतीय क्षेत्रहरू छन्।
अल्प्स र अपेन्नाइन:
अल्प्स पर्वत उत्तरी इटालीमा पश्चिमदेखि पूर्वसम्म फैलिएको छ, जसका उच्च शिखरहरूमा मोंट ब्लांक र म्याटरहर्न जस्ता शिखरहरू छन्। यीलाई पश्चिमी, मध्य र पूर्वी अल्प्समा विभाजन गरिएको छ, र प्रत्येकको आफ्नै विशेषताहरू छन्। अपेन्नाइन पर्वत इटाली र सिसिलीको लम्बाइमा फैलिएको छ, जसमा विभिन्न प्रकारका ढुङ्गाका संरचनाहरू र उच्चतम शिखर ग्रान सास्सो रहेको छ। अपेन्नाइनलाई कम उचाइ भएका उप-अपेन्नाइन पर्वतमाला घेरिएका छन् र यसमा भेसुवियस जस्ता ज्वालामुखी क्षेत्रहरू समावेश छन्।
मैदान र समुद्री क्षेत्रहरू:
मैदानहरू इटालीको कुल क्षेत्रफलको एक-चौथाइभन्दा कम ओगट्छ, जहाँ पो उपत्यका सबैभन्दा ठूलो हो। समुद्र तट क्षेत्रहरू विविध छन्, जसमध्ये लिगुरिया क्षेत्रमा चट्टानी इलाका र टस्कनी र क्याम्पानिया जस्ता क्षेत्रहरूमा बालुवा बीचहरू छन्। एड्रियाटिक समुद्र तट सामान्यतया समथर छ, जबकि टाइरेनियन समुद्र तटमा अधिक विविध भूभाग छ, जसमा ज्वालामुखी क्षेत्रहरू पनि समावेश छन्।
नदी र ताल:
इटालीका नदीहरू तुलनात्मक रूपमा छोटा छन्, जसमा पो नदी सबैभन्दा लामो हो। उत्तरी क्षेत्रका नदिहरू हिमपातको पग्लने पानीबाट भरिन्छ, जबकि दक्षिणी क्षेत्रका नदिहरू जाडोको मौसममा बाढी आउन सक्छन् तर ग्रीष्ममा सुक्दछन्। इटालीमा थुप्रै तालहरू छन्, जसमा अल्प्समा ग्लीशियल ताल र बोल्सेना जस्ता ज्वालामुखी तालहरू समावेश छन्। गार्दा र कोमो जस्ता सबैभन्दा ठूलो तालहरू अल्प्सको तलतिर अवस्थित छन्।
जलवायु:
इटालीको जलवायु विभिन्न छ, जहाँ उत्तरको अल्प्स क्षेत्रको चिसो जाडो र मद्धत वर्षा, जबकि दक्षिणमा भूमध्य जलवायु छ, जसमा तातो, सुखा ग्रीष्म र माइल्ड, भिजो जाडोको मौसम हुन्छ। पो उपत्यकामा तातो ग्रीष्म र चिसो जाडो हुन्छ, जबकि एड्रियाटिक समुद्र तटमा हल्का तापक्रमको अनुभव हुन्छ। अपेन्नाइन पर्वत क्षेत्रमा अधिक भिन्न जलवायु पाइन्छ, जहाँ उच्च उचाइमा चिसो जाडो र अप्रत्याशित मौसम हुन्छ।
पौधारोपण:
इटालीको वनस्पति क्षेत्र अनुसार भिन्न छ। अल्प्समा सदाबहार रूख, बीचका जंगल र उच्च उचाइका झार र जंगली फूलहरू पाइन्छ। पो उपत्यका प्रायः कृषि प्रधान छ, जबकि अपेन्नाइन र भूमध्य क्षेत्रहरूमा होल्म ओक्स, ओलिभ र माक्विस झारहरू प्रचलित छन्। सार्डिनिया र सिसिलीमा विशेष वनस्पति पाइन्छ, जसमा कारोब र जंगलका मिडोज पनि समावेश छन्।
जनावर जीवन:
इटालीको वन्यजीव मानव क्रियाकलापबाट धेरै प्रभावित भएको छ। अल्प्समा मार्मोट, इबेक्स र ब्राउन भालु पाइन्छ भने अपेन्नाइन र सार्डिनियामा भालु, जंगली सुँगुर र फलो डियर पाइन्छ। समुद्री जीवनमा रेड मुल्लेट र ब्लूफिन टुनाका जस्ता प्रजातिहरू पाइन्छ। इटालीमा विभिन्न प्रजातिका सर्प, उभयचर र चरा पनि पाइन्छ।
जातीय समूह र भाषाहरू:
इटालीको जनसंख्या ऐतिहासिक आक्रमण र आप्रवासनको कारण जातीय रूपले विविध छ। उत्तरमा जर्मनिक प्रभावहरू बढी छन् भने दक्षिणमा भूमध्य र अरबी प्रभावहरू पाइन्छ। पूरै क्षेत्रबाट, पूर्वी युरोप, एशिया र अफ्रिका बाट आप्रवासनले पछिल्ला वर्षहरूमा वृद्धि गरेको छ। इटाली आधिकारिक भाषा हो, तर क्षेत्रीय बोली र जर्मन, फ्रेन्च र स्लोवेनियन जस्ता अल्पसंख्यक भाषाहरू पनि बोलिन्छन्।
धर्म:
रोमन क्याथोलिक धर्म प्रमुख धर्म हो, यद्यपि धर्मपरायण क्याथोलिकहरूको संख्या घटिरहेको छ। अन्य धार्मिक समूहहरूमा प्रोटेस्टन्टहरू, पूर्वी ओर्थोडक्स ख्रीष्टियन, मुस्लिमहरू र यहूदीहरू समावेश छन्। १९८५ को कन्कोर्डाट पछि, क्याथोलिक चर्चको प्रभाव घटेको छ र यसले राज्य धर्मको रूपमा आफ्नो स्थिति गुमाएको छ।
पारम्परिक क्षेत्रहरू:
इटाली २० प्रशासनिक क्षेत्रहरूमा बाँडिएको छ, जसमा प्रायः ऐतिहासिक क्षेत्रहरूको प्रतिनिधित्व गरिएको छ। उत्तरमा पेडमोंट र लोम्बार्डी जस्ता क्षेत्रहरू छन्, जुन उद्योग र कृषि केन्द्रीत छन्। केन्द्रमा टस्कनी र उम्म्रिया जस्ता क्षेत्रहरू छन्, जसको सांस्कृतिक धरोहर समृद्ध छ। दक्षिण, अर्थात् मेज्जोर्जो, क्यालाब्रिया र बासिलिकाटा जस्ता गरीब क्षेत्रहरू समावेश छन्, जबकि सिसिली र सार्डिनिया विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानहरू भएका क्षेत्रहरू हुन्।
आर्थिक सिंहावलोकन:
इटालीको अर्थतन्त्र दोस्रो विश्वयुद्धपछि युरोपका सबैभन्दा कमजोर अर्थतन्त्रहरू मध्ये एकबाट युरोपका सबैभन्दा बलियो अर्थतन्त्रहरू मध्ये एकमा परिणत भएको छ, जसको मुख्य कारण धातु विज्ञान, इन्जिनियरिङ, र रासायनिक उद्योगहरू छन्। यद्यपि, यो कच्चा पदार्थ र ऊर्जा अभावका कारण समस्यामा छ, जहाँ ८०% भन्दा बढी ऊर्जा आयात गरिएको छ। देशमा बलियो उद्यमिता भावना छ, तर नौकरशाही र उत्तरी र दक्षिणी क्षेत्र बीचको असमान विकासले प्रगति रोक्दछ। पर्यटन र सेवा क्षेत्रहरू महत्वपूर्ण क्षेत्रहरू छन्। २०औं शताब्दीको अन्त्यसम्म, इटालीले युरोपीय संघका मापदण्डहरूसँग मेल खाने वित्तीय नीति अपनायो, जसमा निजीकरण समावेश थियो।
उद्योगीकरण र क्षेत्रीय विषमताहरू:
उत्तर इटालीले तीव्र उद्योगीकरण गर्यो, जसले धेरै युरोपीय छिमेकीहरूलाई उछिनेको छ, जबकि दक्षिण पछाडि परेको छ। कृषि दक्षिणमा महत्त्वपूर्ण छ, जहाँ क्यालाब्रिया र बासिलिकाटा जस्ता क्षेत्रहरूमा कृषि श्रमिकहरूको उच्च घनत्व छ। इटाली जैतुन तेल, चामल, टमाटर र वाइनका प्रमुख निर्यातक हो तर गाई पालनको अपर्याप्त विकासका कारण मासु र डेरी उत्पादन आयात गर्नुपर्ने हुन्छ।
सार्वजनिक र निजी क्षेत्र:
इटालीको मिश्रित अर्थतन्त्रले पहिले ठूलो राज्य स्वामित्व राखेको थियो, तर १९९० को दशकमा निजीकरण सुरु भएको थियो। IRI र ENI जस्ता ठूलो राज्य स्वामित्व कम्पनीहरूलाई सार्वजनिक कर्पोरेसनहरूमा परिणत गरियो। निजी क्षेत्र साना, पारिवारिक व्यवसायहरूद्वारा प्रभुत्व गरिएको छ, यद्यपि ठूलो कम्पनीहरू जस्तै Fiat र Telecom Italia जस्ता उद्योगहरू पनि छन्।
युद्धपछिको आर्थिक विकास:
इटालीले १९५० देखि १९६३ सम्म तीव्र आर्थिक वृद्धि अनुभव गर्यो, जसलाई "आर्थिक चमत्कार" भनेर चिनिन्छ, जसको कारण स्वतन्त्र बजार नीतिहरू र युरोपेली एकीकरण थियो। Fiat र Olivetti जस्ता उद्योगहरूले विश्व बजारमा प्रभुत्व जमाए। १९७३ को तेल संकटपछि वृद्धि सुस्त भए तापनि १९८० को दशकमा पुनः समृद्धि आयो।
पछिका आर्थिक प्रवृत्तिहरू:
इटालीले १९८० को दशकमा उच्च महंगाईको सामना गर्यो, जसलाई वेतन-सम्भन्धी सूचकांक प्रणालीलाई तोडेर नियन्त्रण गरियो। सार्वजनिक ऋण उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको थियो, जुन १९९१ सम्म GDP भन्दा बढी भयो। इटालीले १९९९ मा युरो अपनायो र २०१० को दशकमा युरो-जोन ऋण संकटको समाधान गर्न कडाइका उपायहरू लागू गर्यो। अर्थतन्त्रले विश्वव्यापी मंदीको समयमा चुनौतीहरूको सामना गर्यो, जसमा उच्च बेरोजगारी र सार्वजनिक ऋण समावेश थियो।
कृषि:
ऐतिहासिक रूपमा कृषि क्षेत्रीय असमानताका साथ चिनिन्छ। १९५० को दशकमा भूमी सुधारले भूमि पुनर्वितरण गर्यो, तर यसले थुप्रै साना र अव्यावहारिक फार्महरू सिर्जना गर्यो। इटाली जैतुन तेल, वाइन, र टमाटरको प्रमुख निर्यातक हो तर धेरै खाद्य पदार्थ आयात गर्दछ। वन र माछापालन घटेको छ, जसको स्थानमा जलमालिकासम्बन्धी उद्योगले महत्त्व बढाएको छ।
स्रोत र शक्ति:
इटालीसँग महत्वपूर्ण खनिज स्रोतहरूको कमी छ, जसका कारण यो ऊर्जा आयात गर्न अत्यधिक निर्भर छ। जलविद्युत शक्ति पहिले प्रबल थियो तर घटेको छ, र प्राकृतिक ग्यास अब प्रमुख ऊर्जा स्रोत बनिसकेको छ। इटालीले परमाणु ऊर्जा अन्वेषण गरेको थियो तर जनमत संग्रह पछि यसलाई त्याग्यो।
उत्पादन:
इटालीको उत्पादन क्षेत्र, विशेष गरी उत्तरमा, अर्थतन्त्रको आधारस्तम्भ हो। २० औं शताब्दीको मध्यतिर इस्पात उद्योगले वृद्धि उत्पन्न गर्यो, र उद्योगहरू जस्तै फियट (Fiat), कपडा, र रासायनिक उद्योग महत्त्वपूर्ण छन्। साना र मध्य-आकारका उद्यमहरूले प्रभुत्व जमाएका छन्, विशेष गरी "तेस्रो इटाली" (उत्तरपूर्व र मध्य क्षेत्रहरू) मा।
निर्माण:
दोस्रो विश्वयुद्धपछि शहरीकरण र सरकारी प्रोत्साहनको कारण निर्माण क्षेत्रले वृद्धिको अनुभव गर्यो। यद्यपि, अर्धनिर्माण गरिएको भवनहरूको कारण भीडभाड र कमजोर पूर्वाधार देखापर्यो। २०औं शताब्दीको अन्त्यमा यो क्षेत्र घटेको थियो, तर १९९० को दशकमा केहि पुनः वृद्धिको देखियो र २००८ को आर्थिक संकटको समयमा पुनः घट्यो।
वित्त:
इटालीको वित्तीय प्रणालीमा इटालीको केन्द्रीय बैंक, वाणिज्यिक बैंकहरू र लगानी संस्थाहरू समावेश छन्। १९९० को बैंकिङ ऐनले राज्यको स्वामित्व घटाएको र पूंजी हदहरूको उदारीकरण गरेको थियो। बन्धपत्र बजार राम्रोसँग विकसित छ, तर स्टक बजार ऐतिहासिक रूपमा कम महत्त्वपूर्ण भएको छ।
वाणिज्य:
इटालीसँग एक बलियो व्यापारिक परंपरा छ, जहाँ युरोपीय संघका देशहरू यसको मुख्य व्यापारिक साझेदार हुन्। निर्यात मुख्य रूपमा इन्जिनियरिङ र धातु उत्पादनले प्रभुत्व जमाएका छन्, भने आयात ऊर्जा र कच्चा पदार्थहरूमा केन्द्रीत छन्। इटालीले व्यापार घाटाको सामना गरेको छ, तर १९९० को दशकमा केहि सुधार भएको थियो।
सेवा र पर्यटन:
सेवा क्षेत्रले इटालीको श्रमशक्ति को आधा भन्दा बढीलाई रोजगार दिएको छ, जसमा पर्यटन एक प्रमुख घटक हो। इटाली वार्षिक रूपमा करोडौं पर्यटकहरूको आकर्षण गर्दछ, प्रमुख गन्तव्यहरूमा रोम, फ्लोरेन्स, भेनिस र समुद्री रिसोर्टहरू छन्। यो उद्योग १९८० को दशकको गिरावटपछि १९९० को दशकमा पुनः समृद्धि भएको थियो।
श्रम र कराधान:
महिलाहरू श्रमशक्तिको एक महत्त्वपूर्ण अंश बनाउँछन्, प्रायः अंशकालिक वा निश्चित अवधिका भूमिकामा। व्यापार संघहरू, यद्यपि प्रभाव घट्दै गइरहेका छन्, अझै शक्तिशाली छन्। कर छली र ठूलो भूमिगत अर्थतन्त्रले ऐतिहासिक रूपमा इटालीको कर प्रणालीमा चुनौतीहरू सिर्जना गरेको छ।
यातायात र दूरसञ्चार:
इटालीको यातायात नेटवर्कमा विस्तृत सडक र रेल प्रणालीहरू समावेश छन्, जसले प्रमुख शहरहरूलाई जडान गर्दछ। हवाई यातायात मिलान र रोममा केन्द्रीत छ, र Alitalia प्रमुख एयरलाइन्स हो। दूरसञ्चारमा तीव्र प्रगति भएको छ, जसमा उच्च मोबाइल फोन र इन्टरनेट प्रवेश छ।
इटाली, जसको समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा, सुन्दर प्राकृतिक दृश्यहरू, र विश्व इतिहासमा गहिरो प्रभाव रहेको छ, हजारौं वर्षसम्म फैलिएको इतिहास बोकेको देश हो। प्रारम्भिक सभ्यताहरूदेखि आधुनिक लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रूपमा स्थापनासम्म, इटालीको इतिहास विजय, नवीनता, र परिवर्तनहरूको एक जटिल कथाहरूले भरिएको छ। यस लेखमा, इटालीको इतिहासलाई मुख्य कालखण्डहरूमा विभाजन गरेर संक्षेपमा प्रस्तुत गरिएको छ: प्राचीन सभ्यताहरू, रोमन साम्राज्य, मध्ययुग, पुनर्जागरण, एकीकरण, र आधुनिक इटाली।
इटालीको इतिहास रोमको उदयभन्दा धेरै अगाडि सुरु हुन्छ, जब धेरै प्राचीन सभ्यताहरूले यसलाई आकार दिए। एट्रुस्कनहरू, जसले करिब ८०० ई.पू. मा आधुनिक टस्कनी क्षेत्रमा बसोबास गरे, इटालीका सबैभन्दा प्रभावशाली सभ्यतामध्ये एक थिए। उनीहरूले शहर-राज्यहरू स्थापना गरे, उन्नत कला र वास्तुकला विकास गरे, र प्रारम्भिक रोमन संस्कृतिलाई गहिरो रूपमा प्रभाव पारे। एट्रुस्कनहरू विस्तार हुँदै गएको रोमन गणराज्यद्वारा समाहित गरिए, तर उनीहरूको प्रभाव रोमन धर्म, इन्जिनियरिङ, र शहरी योजना मार्फत जीवित रह्यो।
दक्षिणमा, ग्रीक उपनिवेशहरू (जस्तै सिराक्यूस र नेपल्स) ८औं शताब्दी ई.पू. देखि फस्टाए, जसले इटालीमा हेलेनिस्टिक संस्कृति, दर्शन, र कला ल्याए। यी उपनिवेशहरूले भूमध्यसागरभर ग्रीक विचारहरू फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
लाटिनहरू, जो इटालिक जातिहरू मध्ये एक थिए, लाटियम क्षेत्रमा बसोबास गरे, जहाँ परम्परा अनुसार ७५३ ई.पू. मा रोम स्थापना भयो। प्रारम्भिक रोमन राज्य एक सानो शहर-राज्य थियो, तर यो विस्तार हुँदै गयो। ५०९ ई.पू. मा, रोमले आफ्ना एट्रुस्कन राजाहरूलाई हटाएर रोमन गणराज्य स्थापना गर्यो, जुन शताब्दीयौंसम्म भूमध्यसागर क्षेत्रमा प्रभावशाली बन्यो।
रोमन गणराज्य (५०९–२७ ई.पू.) सन्तुलित शासन प्रणाली भएको एक जटिल राज्य थियो, जसमा निर्वाचित अधिकारीहरू, सिनेट, र जनसाधारण सभाहरूबीच शक्ति बाँडिएको थियो। रोमले आफ्नो सैन्य बल र कूटनीतिक सम्बन्धहरूको प्रयोग गर्दै सम्पूर्ण इटालीलाई विजय गर्यो।
यसको विस्तार इटाली बाहिर पनि फैलियो, जसले अन्य भूमध्य राष्ट्रहरूसँग युद्ध निम्त्यायो। प्युनिक युद्धहरू (२६४–१४६ ई.पू.) मा कार्थेजलाई पराजित गरेपछि, रोम पश्चिमी भूमध्यसागरको प्रमुख शक्ति बन्यो। पहिलो शताब्दी ई.पू. सम्ममा, रोमले ग्रीस, स्पेन, उत्तर अफ्रिका, र एशिया माइनरको केहि भागहरू कब्जा गरिसकेको थियो।
तर, आन्तरिक द्वन्द्वहरू बढ्दै गए। जुलियस सीजर, पोम्पेई, र क्रासस जस्ता नेताहरूबीचको सत्ताको संघर्षले गृहयुद्ध निम्त्यायो। अन्ततः, २७ ई.पू. मा अगस्टस पहिलो रोमन सम्राट बने, जसले रोमन साम्राज्य को सुरुवात गर्यो।
रोमन साम्राज्यको उत्कर्ष त्राजन र हाड्रियन जस्ता सम्राटहरूका पालामा भयो, जुन बेलामा यसको भू-भाग ब्रिटेनदेखि मेसोपोटामिया र उत्तर अफ्रिकादेखि राइनसम्म फैलिएको थियो। रोमन कानून, इन्जिनियरिङ (जस्तै एक्वाडक्ट र सडकहरू), र शासन प्रणालीले पश्चिमी सभ्यताको आधार निर्माण गर्यो।
तर, तेस्रो शताब्दी ई.स. तिर साम्राज्य आर्थिक अस्थिरता, आन्तरिक भ्रष्टाचार, र बाह्य आक्रमणहरूको सामना गर्न असक्षम भयो। अन्ततः, ३९५ ई.स. मा रोमन साम्राज्य पश्चिमी रोमन साम्राज्य र पूर्वी रोमन साम्राज्य (बाइजेन्टाइन साम्राज्य) मा विभाजन भयो। ४७६ ई.स. मा पश्चिमी रोमन साम्राज्य पतन भयो, जसले प्राचीन रोमको अन्त्य संकेत गर्यो।
रोमन साम्राज्यको पतनपछि इटाली धेरै भागहरूमा विभाजित भयो। जर्मानिक जातिहरू (जस्तै ओस्ट्रोगोथ र लोम्बार्ड) ले यहाँ राज्यहरू स्थापना गरे। बाइजेन्टाइन साम्राज्यले दक्षिणी इटालीको केही भाग नियन्त्रणमा राख्यो, जबकि पोपल स्टेट्स मध्य इटालीमा उदाए।
११औं शताब्दीमा, नर्मनहरू ले दक्षिणी इटाली र सिसिली कब्जा गरे, जसले ल्याटिन, ग्रीक, र अरबी संस्कृतिहरूको मिश्रण भएको एउटा शक्तिशाली राज्य निर्माण गर्यो। यसैबीच, उत्तरी इटालीमा भेनेज, जेनोआ, र फ्लोरेन्स जस्ता समृद्ध सहर-राज्यहरू विकास भए, जसले व्यापार, बैंकिङ, र कलामा उत्कृष्टता हासिल गरे।
पुनर्जागरण (१४औं–१७औं शताब्दी) इटालीमा सुरु भएको एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक र बौद्धिक पुनर्जागरण थियो। यस अवधिमा, लियोनार्दो दा भिन्ची, माइकलएन्जेलो, र राफाएल जस्ता कलाकारहरूले विश्व प्रसिद्ध कृतिहरू सिर्जना गरे।
१९औं शताब्दीमा, इटाली धेरै साना राज्यहरूमा विभाजित थियो। रिसोर्जिमेन्तो (राष्ट्रवादी आन्दोलन) को प्रभावमा ग्युस्पे गारिबाल्डी, काउन्ट काभूर, र ग्युस्पे माज्जिनी जस्ता नेताहरूले एकीकरणको अभियान चलाए।
१८६१ मा, भिक्टर इम्यानुएल II इटालीको राजा घोषित भए। १८७० मा रोम पनि एकीकृत भई इटालीको राजधानी बन्यो।
प्रथम विश्वयुद्धपछि, आर्थिक संकट, सामाजिक अस्थिरता, र राजनीतिक द्वन्द्वको बीचमा बेनीटो मुसोलिनी को फासिवादी पार्टी सत्तामा आयो। द्वितीय विश्वयुद्ध (१९३९–१९४५) मा इटाली नाजी जर्मनीसँग गठबन्धनमा थियो, तर पराजयपछि मुसोलिनी सत्ताच्युत भए।
१९४६ मा, इटालीले गणतन्त्र घोषणा गर्यो। १९५० र १९६० को दशकमा इटालीले तीव्र आर्थिक विकास गर्यो, जसलाई "इटालियन इकोनोमिक मिराकल" भनिन्छ।
२१औं शताब्दीमा, इटालीले आर्थिक मन्दी, आप्रवासन संकट, र राजनीतिक अस्थिरता जस्ता समस्याहरू सामना गरिरहेको छ। तर, इटाली आफ्नो समृद्ध इतिहास, कला, संस्कृति, र नवप्रवर्तनहरूको माध्यमबाट विश्वमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न निरन्तर सक्षम छ।
२०औं शताब्दीत इटाली परंपरागत कृषक समाजबाट एक औद्योगिक राष्ट्रमा रूपान्तरण भयो। १८६१ मा राजनीतिक एकता भए तापनि, क्षेत्रीय पहिचान अझै बलियो छ, तर जनसंचार र साझा पाठ्यक्रमका कारण यसका भिन्नताहरू घट्दै गएका छन्। इटालियनहरूले आफूलाई एक वैश्विक युरोपियन संघ (EU) समुदायको भागको रूपमा बढी देख्न थालेका छन्।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि, इटालियन समाजमा महत्वपूर्ण परिवर्तनहरू भएका छन्, जसमा महिलाले घर बाहिर बढी प्रमुख भूमिका खेल्न थालिन्। यसले जन्म दर घटाउने समस्यालाई जन्म दियो, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा। विश्राम गतिविधिहरूमा टेलिभिजन, रेडियो र सिनेमा समावेश छन्, र सामाजिक मिडिया प्रत्यक्ष कुराकानीसँग जोडिएको छ। समुन्द्री क्षेत्रहरू ग्रीष्मकालमा लोकप्रिय छन्, र कार स्वामित्व उच्च छ।
खाना इटालियन जीवनको केन्द्रमा छ, र कार्य पैटर्न भोजनको चारैतिर घुमिरहेको हुन्छ। इटालियन खाना क्षेत्रीय भिन्नताहरू समेट्छ, जसमा एट्रस्कन, ग्रीक र सारासिन परंपराहरूको प्रभाव छ। कफी, पास्ता र पिज्जा इटालियन खानेकुराका मुख्य हिस्सा हुन्, र मदिरा उत्पादन क्षेत्रहरूमा महत्त्वपूर्ण छ।
धार्मिक गतिविधि दैनिक जीवनमा घटेको छ, र यो प्रायः आइतबार वा विशेष उत्सवमा केन्द्रित हुन्छ। पुराना पीढीका सदस्यहरू, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, अझै बढी संलग्न छन्।
इटालीका विविध रीतिरिवाज र महोत्सवहरूले यसको समृद्ध सांस्कृतिक धरोहरलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। धार्मिक महोत्सवहरू प्रायः मदोन्ना वा पवित्र व्यक्तित्वहरूको सम्मानमा आयोजना गरिन्छ, जबकि कृषिजन्य र ऐतिहासिक घटनाहरूको पनि सम्मान गरिन्छ। भेनिस बिएनाले कला महोत्सव प्रत्येक दुई वर्षमा आयोजना गरिन्छ।
इटाली पुनर्जागरणको केन्द्र थियो र यसले कला र वास्तुकलामा ठूलो प्रभाव पारेको छ। प्रमुख कलाकारहरूमा जोट्टो, मिकाएल एन्जेलो र लियोनार्दो दा भिन्चि समावेश छन्। आधुनिक कलाकारहरू जस्तै फ्युचुरिस्टहरू र जियोर्जियो दे चिरिकोले पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। इटाली फैशन र डिजाइनको क्षेत्रमा अग्रणी छ।
इटालीको वास्तुकला प्राचीन अवशेषहरूसँग आधुनिक संरचनाहरूको मिश्रण हो। प्रमुख व्यक्तित्वहरूमा पियर लुइगी नेर्वी र रेन्जो पियानो छन्। परम्परागत ढाँचासँगै यथार्थवादी र नवप्रवर्तनात्मक शैलीहरू सामन्जस्यपूर्ण रूपमा सहअस्तित्व गर्दैछन्।
इटालियन साहित्य टस्कन बोलचालको भाषाबाट उत्पन्न भएको हो, र यसका प्रमुख व्यक्तित्वहरूमा डान्टे, पेत्रार्क र बोकाच्चियो समावेश छन्। २०औं शताब्दीमा विविध विषयवस्तुहरू प्रस्तुत गर्दै लेखकहरू जस्तै गाब्रिएल ड’अनुन्जियो र इटालो क्याल्विनो प्रमुख भए। समकालीन लेखकहरू पनि प्रशंसा प्राप्त गर्ने कृतिहरू सिर्जना गर्दै छन्।
इटालियन सङ्गीतको समृद्ध धरोहर छ, जुन ग्रेगोरियन च्याण्टदेखि अपेरा संगीतकारहरू जस्तै भर्डी र पुचिनी सम्म फैलिएको छ। समकालीन सङ्गीत महोत्सवहरू र अपेरा प्रस्तुतीहरूले इटालीलाई यस क्षेत्रको प्रमुख देश बनाइरहेका छन्।
इटालीमा विभिन्न थिएटरहरू छन्, निजी र राज्य समर्थित। इटालियन थिएटर बोर्ड जस्ता संस्थाहरू थिएटर गतिविधि प्रवर्धन गर्दछन्। डारियो फोले आफ्नो सुधारात्मक शैलीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय प्रसिद्धि प्राप्त गरेका छन्।
इटालियन चलचित्रको सुनौलो युग १९५० का दशकमा थियो, जसमा नेओरियलिज्म प्रमुख थियो। निर्देशकहरू जस्तै फेलिनी र पासोलिनीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रसिद्धि प्राप्त गरे। गिरावटको बाबजुद पनि इटालीले महत्वपूर्ण चलचित्रहरू उत्पादन गर्दै आएको छ।
इटालीको सांस्कृतिक धरोहर विशाल छ, जसमा थुप्रै युनेस्को विश्व धरोहर स्थल र पुराना सभ्यताहरूका कृतिहरू समेटिएका संग्रहालयहरू छन्। पुस्तकालय र सांस्कृतिक संस्थाहरू विद्यमान छन्, जसले शैक्षिक अनुसन्धान प्रवर्धन गर्ने र साहित्यिक धरोहरको संरक्षण गर्ने काम गर्छ।
इटाली विभिन्न खेलकुदमा प्रावीण छ, विशेष गरी फुटबलमा, जसमा चार पटक विश्व कप जितेको छ। मोटर रेसिंग पनि लोकप्रिय छ, जसमा फेरारीले महत्त्वपूर्ण सफलता हासिल गरेको छ। इटालीले प्रत्येक आधुनिक ओलम्पियाडमा भाग लिएको छ र थुप्रै खेलकुद आयोज गर्नुभएको छ, र प्रसिद्ध खेलाडीहरूलाई जन्म दिएको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतमा सामाजिक अपराधजन्य घटनाको रेखाचित्र (ग्राफ) बर्सेनि बढ्दै गएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुर्खेतले दिएको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ भन्दा आव २०८१/८२ मा शून्य दशमलव १४ प्रतिशतले अपराध बढेको हो।त्यस्तै, आव २०८१/८२ भन्दा आव २०८२/८३ मा एक दशमवल १५ प्रतिशतले अपराध बढेको देखिन्छ ।
