फुटबल टोली खेलहरूको एउटा परिवार हो, जसमा फरक-फरक रूपले बललाई हानेर (किक गरेर) गोल गर्न प्रयास गरिन्छ। ‘फुटबल’ शब्द जहाँ प्रयोग गरिन्छ, त्यहाँ सबैभन्दा लोकप्रिय फुटबल प्रकारलाई सामान्यत: यो शब्दले जनाउँछ।
फुटबल भनिने खेलहरूमा एसोसिएसन फुटबल (अस्ट्रेलिया, क्यानडा, दक्षिण अफ्रिका, अमेरिका, र कहिलेकाहीँ आयरल्यान्ड तथा न्युजिल्यान्डमा सकर भनेर चिनिन्छ), अस्ट्रेलियन रूल्स फुटबल, गेलिक फुटबल, ग्रिडआइरन फुटबल (विशेष गरी अमेरिकन फुटबल, एरेना फुटबल वा क्यानाडियन फुटबल), इन्टरनेशनल रूल्स फुटबल, रग्बी लिग फुटबल र रग्बी युनियन फुटबल समावेश छन्। यी विभिन्न प्रकारका फुटबल खेलहरूको उस्तै मूल उत्पत्ति रहेको छ र यिनलाई फुटबल कोड्स भनेर चिनिन्छ।
फुटबलको इतिहास
दुनियाँका विभिन्न भागमा खेलिने परम्परागत, प्राचीन, वा आदिमकालीन बल खेलहरूको थुप्रै सन्दर्भ पाइन्छ।
आजका फुटबल कोड्स १९औं शताब्दीमा इंग्ल्यान्डका पब्लिक स्कूलहरूमा ती खेलहरूको नियम तयार पारिएको प्रक्रियासम्म जोड्न सकिन्छ, जुन स्वयं मध्ययुगीन फुटबलको एक विस्तार थियो।
ब्रिटिश साम्राज्यको विस्तार र सांस्कृतिक प्रभुत्वले यी फुटबल नियमहरूलाई ब्रिटिश प्रभाव रहेका क्षेत्रहरूमा फैलाउन सहयोग पुर्यायो।
१९औं शताब्दीको अन्त्यसम्ममा क्षेत्रीय स्तरमा अलग-अलग फुटबल प्रकारहरू विकास हुँदै गएका थिए। उदाहरणका लागि, गेलिक फुटबलले स्थानीय परम्परागत फुटबल खेलहरूको नियमलाई जानीजानी अपनायो, जसले उनीहरूको सांस्कृतिक सम्पदालाई जोगाउन मद्दत गर्यो।
सन् १८८८ मा इंग्ल्यान्डमा फुटबल लिग स्थापना गरियो, जसले अन्य थुप्रै व्यावसायिक फुटबल संघहरूको सुरुआत गर्यो।
२०औं शताब्दीदेखि, विभिन्न प्रकारका फुटबलहरू विश्वका सबैभन्दा लोकप्रिय टोली खेलहरूमा परिणत भए।
साझा विशेषताहरू
फुटबलका विभिन्न प्रकारहरूमा केही समान तत्वहरू पाइन्छन्। यिनलाई दुई प्रमुख वर्गमा समूह गर्न सकिन्छ:
क्यारी गर्ने कोड्स (Carrying codes):
- अमेरिकन फुटबल, क्यानाडियन फुटबल, अस्ट्रेलियन फुटबल, रग्बी युनियन र रग्बी लिग जस्ता खेलहरूमा बल हातले बोक्दै वा फ्याँक्दै मैदानमा अगाडि बढाइन्छ।
किक गर्ने कोड्स (Kicking codes):
- एसोसिएसन फुटबल र गेलिक फुटबलमा खेलाडीहरूले मुख्यतया बललाई खुट्टाले हानेर अगाडि लैजान्छन्, र हातले बल समात्न कडा प्रतिबन्ध लगाइन्छ।
सामान्य नियमहरू
फुटबलका सबै प्रकारमा केही साझा नियमहरू हुन्छन्:
- दुई टोलीमा सामान्यत: ११ देखि १८ खेलाडी हुन्छन्, यद्यपि केही भिन्नतामा पाँच वा त्योभन्दा धेरै खेलाडी हुने संस्करणहरू पनि लोकप्रिय छन्।
- खेल खेलिने क्षेत्र स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरिन्छ।
- बललाई विपक्षी टोलीको गोल क्षेत्रमा पुर्याएर वा रेखा पार गरेर गोल वा अंक गर्नुपर्ने हुन्छ।
- गोलपोस्टबीच बल लैजाँदा गोल वा अंक प्राप्त हुन्छ।
- विपक्षी टोलीले गोल क्षेत्र वा रेखाको रक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ।
- खेलाडीहरूले आफ्नो शरीरको प्रयोग गरेर मात्र बल चलाउनुपर्छ; ब्याट वा स्टिकजस्ता थप उपकरणको प्रयोग हुँदैन।
सबै प्रकारका फुटबल खेलहरूमा सामान्य सीपहरूमा पासिङ (बल पास गर्ने), ट्याकलिङ (विपक्षीलाई रोक्ने), ट्याकलबाट जोगिने (evasion), बल समात्ने (catching) र किकिङ (बल हान्ने) समावेश छन्।
धेरै फुटबल कोड्समा खेलाडीहरूको गतिविधिलाई अफसाइड हुने नियमले सीमित गर्छ। गोल गर्ने क्रममा खेलाडीले बललाई गोलपोस्टबीच क्रसबारको मुनि वा माथि लैजानुपर्छ।