उत्तर कोरिया
उत्तर कोरिया पूर्वी एसियामा अवस्थित एक देश हो, जसले कोरियाली प्रायद्वीपको उत्तरी भाग ओगटेको छ। यसको उत्तरमा चीन र रूस तथा दक्षिणमा दक्षिण कोरिया सिमाना जोडिएको छ। राजधानी प्योङयाङ पश्चिमी तट नजिकै रहेको एक प्रमुख औद्योगिक तथा यातायात केन्द्र हो। सन् १९५३ को कोरियाली युद्धको युद्धविरामपछि स्थापित असैनिकृत क्षेत्र (DMZ) उत्तर र दक्षिण कोरियालाई अलग गर्दछ, जसको लम्बाइ करिब १५० माइल छ र यो लगभग ३८औं समानान्तर रेखासँग मेल खान्छ। उत्तर कोरियाले कोरियाली प्रायद्वीपको करिब ५५% भूभाग ओगटेको छ।
| राजधानी | प्योङयाङ (Pyongyang) |
| क्षेत्रफल | १,२३,२१४ वर्ग किलोमिटर |
| जनसंख्या | करिब २.६ करोड |
| मुद्रा | उत्तर कोरियन वोन (KPW) |
| धर्म | आधिकारिक रूपमा नास्तिक (atheist), परम्परागत बौद्ध |
उत्तर कोरियाको भौगोलिक बनावट प्रायः पहाडी छ, जसमा प्रमुख पहाडहरू काएमा उच्चभूमि, नाङ्निम पर्वत, र ताएबेक पर्वत समावेश छन्। सिनो-कोरियाली सीमामा रहेको निस्क्रिय ज्वालामुखी, पेक्टु पर्वत, ९,०२२ फिटको उचाइका साथ देशको सर्वोच्च शिखर हो। यालु (अम्नोक) र टुमेन जस्ता प्रमुख नदीहरू पेक्टु पर्वतबाट उत्पन्न भई पहेँलो समुद्र वा पूर्वी समुद्रतर्फ बग्छन्। पश्चिमी नदी उपत्यकाहरूमा उपजाऊ जलोढ़ माटो पाइन्छ, जबकि अधिकांश माटो ग्रानाइटयुक्त चट्टानबाट बनेको हुँदा उर्वर छैन।
यहाँको मौसम महादेशीय जलवायु प्रकारको छ, जसमा जाडो चिसो र गर्मी तातो हुन्छ। वर्षा प्रायः गर्मी ऋतुदेखि सुरु हुने मनसुनका कारण केन्द्रित हुन्छ, र अधिकांश क्षेत्रमा वार्षिक रूपमा करिब ४० इन्च पानी पर्छ। उच्चभूमिमा कन्फिफेरस वनहरू (सुईदार रूखहरू) पाइन्छन्, जबकि समथर क्षेत्रमा मिश्रित वनस्पति पाइन्छ, तर वन फँडानीका कारण वन क्षेत्र उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। जङ्गली जनावरहरूको संख्यामा गिरावट आएको भए पनि, टाढाका क्षेत्रमा हरिण र बाघ जस्ता जनावरहरू अझै अस्तित्वमा छन्। कोरियाली युद्धपछि प्रायः अछुतो रहेको असैनिकृत क्षेत्र (DMZ) विभिन्न पारिस्थितिकी तत्त्वहरू रहने एक महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक संरक्षित क्षेत्र बनेको छ।
जातीय रूपमा, उत्तर कोरिया अत्यधिक समरूप छ, जहाँ करिब सम्पूर्ण जनसंख्या कोरियाली नै छन्। यहाँ कोरियाली भाषा सर्वत्र प्रयोग गरिन्छ, जुन चोसŏन मुन्चा (हाङ्गुल) लिपिमा लेखिन्छ, र विदेशी शब्दहरू हटाउने प्रयास गरिएका छन्। ऐतिहासिक रूपमा, कन्फुसियसवाद, बौद्ध धर्म, र पछि इसाई धर्मले कोरियाली संस्कृतिलाई प्रभाव पारे। कम्युनिस्ट शासनअन्तर्गत, धर्म संविधानतः अनुमत भए पनि कडा नियन्त्रित छ, जसका कारण श्यामानवाद जस्ता परम्परागत अभ्यासहरू लगभग लोप भएका छन्। छन्दोग्यो (Ch’ŏndogyo) नामक समन्वित धर्म प्रचारप्रसारका लागि अझै महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ।
उत्तर कोरियाले केन्द्रित योजना अर्थतन्त्र (कमाण्ड इकोनोमी) सञ्चालन गर्छ, जहाँ राज्यले सबै उत्पादनका साधनहरू नियन्त्रण गर्दछ र राष्ट्रिय योजनाहरू मार्फत आर्थिक प्राथमिकता निर्धारण गर्छ। सुरुवाती रूपमा युद्धपछिको पुनर्निर्माण र भारी उद्योगहरूमा केन्द्रित रहेको यो अर्थतन्त्र पछि स्रोत दोहन, प्रविधि, र पूर्वाधार विकासतर्फ उन्मुख भयो, तर कृषि क्षेत्रलाई १९७० को दशकपछि मात्र केही महत्त्व दिइयो। आधुनिकीकरणका प्रयासहरू गरिए पनि, उत्तर कोरियाले आफ्ना आर्थिक लक्ष्यहरू पूरा गर्न संघर्ष गरिरहेको छ, जसमा सरकारद्वारा प्रस्तुत गरिएको तथ्याङ्कहरू प्रायः बढाइचढाइ गरिएका छन्।
यो अर्थतन्त्र आत्मनिर्भरता (जुचे) को सिद्धान्तद्वारा निर्देशित भए तापनि उत्तर कोरिया १९९० को दशकको प्रारम्भसम्म सोभियत संघ, पूर्वी युरोप, र चीनको ठूलो सहायता निर्भर थियो। यी सहयोगी राष्ट्रहरूको पतनले गम्भीर आर्थिक संकट उत्पन्न गरायो, जसलाई १९९० को मध्यतिर प्राकृतिक प्रकोप र खाद्यान्न अभावले झनै जटिल बनायो। अन्तर्राष्ट्रिय खाद्य सहयोगले केही राहत प्रदान गरे तापनि आर्थिक चुनौतीहरू अझै कायम छन्।
उत्पादकत्व सुधारका प्रयासहरूमा छोल्लिमा अभियान (Ch’ŏllima movement) जस्ता जनउद्यम कार्यक्रम तथा कृषि र औद्योगिक सुधारहरू समावेश छन्। कृषि क्षेत्र सहकारी प्रणालीमा आधारित छ, जसको योगदान अर्थतन्त्रमा कम भए पनि खाद्यान्न अभावको कारणले महत्त्वपूर्ण छ। वनस्पति कटानी (डिफरेस्टेसन) ले बाढी र कमजोर उत्पादनलाई झनै बढाएको छ। मत्स्य व्यवसाय र जलकृषि (एक्वाकल्चर) विस्तार हुँदै गइरहेका छन्, जसले समुद्री स्रोतहरूलाई प्रोटिनको प्रमुख माध्यम बनाएको छ।
उत्तर कोरिया खनिज सम्पदामा धनी छ, जसमा फलाम खानी, कोइला, म्याग्नेसाइट, र सुन समावेश छन्, जसले इस्पात, मेसिनरी, रसायन, तथा कपडा उद्योगलाई सहयोग पुर्याउँछ। तर, १९९० को दशकदेखि जलविद्युत-निर्भर विद्युत उत्पादनमा गिरावट आएको छ। निर्माण उद्योग भारी उद्योगहरूमा केन्द्रित छ, तर उपभोक्ता सामग्री उत्पादन सीमित छ।
उत्तर कोरियाको वित्तीय प्रणाली राज्य नियन्त्रणमा रहेको छ, जहाँ उत्तर कोरियाली वोन (KPW) मुद्रा रूपमा प्रयोग गरिन्छ। पर्यटन कडाइका साथ नियन्त्रित छ, जसमा मुख्य रूपमा एसियाली पर्यटकहरू, विशेष गरी चिनियाँ पर्यटकहरू आकर्षित हुन्छन्। व्यापार विस्तार हुँदै गए तापनि चीन र रसिया परम्परागत साझेदारहरू हुन्, भने दक्षिण कोरियाले पनि केही भूमिका खेल्दै आएको छ। आयातहरूमा खाद्यान्न, इन्धन, र मेसिनरी प्रमुख छन्, जबकि निर्यातहरूमा खनिज पदार्थ, कपडा, र कृषि उत्पादनहरू समावेश छन्।
उत्तर कोरियाको यातायात प्रणाली मुख्य रूपमा रेल सेवामा निर्भर छ, जबकि राजमार्गहरूको विकास सीमित छ। नदी यातायातले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। हवाई सेवा न्यून छ, जसले मुख्य रूपमा देशका प्रमुख शहरहरूलाई आपसमा तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बेइजिङ र मस्कोसँग जोड्छ। जीर्ण यातायात पूर्वाधारका कारण देशभित्रको आर्थिक गतिविधि र आवागमन सीमित छ।
उक्त पाठले उत्तर कोरियाको राजनीतिक इतिहास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरूलाई किम इल-सुङ, किम जोङ-इल, र किम जोङ-उनको नेतृत्वमा वर्णन गर्छ। मुख्य बुँदाहरू निम्नानुसार छन्:
किम इल-सुङ युग (१९४८–१९९४): किम इल-सुङले एक कठोर कम्युनिस्ट शासन स्थापना गरे, जसमा उनी कडा नियन्त्रणका साथ शासन गर्न पुगे र व्यक्तिगत पूजा (personality cult) प्रवर्द्धन गरे। उनले आफ्ना राजनीतिक प्रतिस्पर्धीहरूलाई हटाए, सोभियत संघ र चीनबीचको सम्बन्धलाई समायोजन गरे, र आत्मनिर्भरता (juche) मा जोड दिए। विभिन्न आर्थिक विकास योजनाहरू कार्यान्वयन गरिए, तर बाह्य सहायता घट्दै गएपछि प्रगति अवरुद्ध भयो।
किम जोङ-इल युग (१९९४–२०११): किम इल-सुङको निधनपछि, किम जोङ-इलले सत्ता सुदृढ गर्दै "सर्वप्रथम सेना" (military first politics) नीति अपनाए। उनले आर्थिक सङ्कट र कम्युनिस्ट सहयोगी राष्ट्रहरूको पतनबीच शासनलाई स्थिर बनाउन खोजे। अमेरिकासँगको आणविक तनाव बढ्दै गयो, यद्यपि कूटनीतिक प्रयासहरू पनि समय-समयमा भए। दक्षिण कोरियासँग सम्बन्धमा "सनशाइन नीति" (sunshine policy) जस्ता सहकार्यका प्रयासहरू भए, तर सैनिक आक्रमणहरूजस्ता उत्तेजक कार्यहरू पनि जारी रहे।
किम जोङ-उन युग (२०११–हालसम्म): किम जोङ-उनले आफ्ना बुबाको सैन्यवादी नीतिहरू निरन्तरता दिए, साथै उत्तर कोरियाको आणविक कार्यक्रमलाई तीव्र पारिदिए। उनले क्षेप्यास्त्र परीक्षणहरू र आणविक विस्फोटहरू गराउँदै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई चुनौती दिए। तर, दक्षिण कोरिया र अमेरिका जस्ता राष्ट्रहरूसँग उच्च-स्तरीय कूटनीतिक वार्तामा संलग्न भए, जसमा दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपति मून जे-इन र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँगका शिखर सम्मेलनहरू समावेश छन्। यी बैठकहरू प्रतीकात्मक भए पनि, आणविक निरस्त्रीकरण वा प्रतिबन्ध फुकुवा सम्बन्धी ठोस प्रगति हासिल भएन।
उत्तर कोरियाले आफ्नो इतिहासभर अलगाववादी नीति अपनाएको छ, जसका कारण खाद्य सङ्कट, आर्थिक सङ्घर्ष, र अमेरिका तथा जापानसँग तनावपूर्ण सम्बन्धहरू रहँदै आएका छन्। यद्यपि, चीनसँग उसले सम्बन्ध कायम राख्न खोजेको छ, तर आणविक महत्त्वाकाङ्क्षाका कारण यस सम्बन्धमा पनि केही तनाव देखिएको छ। उत्तर कोरियाको शासन रणनीतिमा सैन्य शक्ति र आणविक क्षमतालाई प्राथमिकता दिइएको छ, जुन उसको दीर्घकालीन अस्तित्वको आधार मानिन्छ।
कोरियाली संस्कृति श्यामानवाद, बौद्ध धर्म, कन्फुसियसवाद, र ताओवादको मिश्रणमा गहिरोसँग जरा गाडेको छ, जसले विशेष गरी चीनबाट आएका बाह्य प्रभावहरूका बाबजुद पनि यसको मौलिक पहिचानलाई कायम राखेको छ। पश्चिमीकरण १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर सुरु भयो र कोरियाली परम्परासँग समायोजन भयो, तर जापानी कब्जाका समयमा कोरियाली संस्कृतिलाई दबाउने प्रयास गरियो। दोस्रो विश्वयुद्धपछि, सोभियत नियन्त्रणमा परम्परागत पारिवारिक संरचना र कन्फुसियसवादी आदर्शहरू ध्वस्त पारिए, जसको सट्टा कम्युनिस्ट विचारधाराहरू लागू गरियो, जसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई सीमित गर्यो। कोरियाली युद्धपछिको विकास योजनाले उत्तर कोरियालीहरूबाट ठूलो त्यागको माग गर्यो, जसले कठोर जीवनशैली निम्त्यायो, जसमा सामूहिक गतिविधिहरू जस्तै जुलुसहरू र सङ्ग्रहालय भ्रमणहरू केन्द्रित गरियो।
सरकारले परम्परागत कला र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिलाई राष्ट्रवादका प्रतीकका रूपमा प्रवर्द्धन गर्छ, जसमा किम इल-सुङ र क्रान्तिको महिमा गर्ने सार्वजनिक कलाहरू व्यापक रूपमा पाइन्छन्। सांस्कृतिक सामग्रीहरू कम्युनिस्ट विचारधारासँग अनुरूप बनाइएका छन्, जसको उद्देश्य वर्ग चेतना बढाउनु र कोरियाली श्रेष्ठता प्रचार गर्नु हो। कलाकारहरू र सिर्जनाकर्मीहरूलाई राष्ट्रिय कला मञ्च (National Theatre for the Arts) र राज्य सिम्फोनी अर्केस्ट्रा (State Symphony Orchestra) जस्ता संस्थाहरूमा नियुक्त गरिन्छ, र तिनीहरूलाई प्योङयाङ संगीत तथा नृत्य विश्वविद्यालय (P’yŏngyang University of Music and Dance) जस्ता शिक्षण संस्थानहरूमा तालिम दिइन्छ। नाङ्नाङ जिल्ला (Nangnang district) र कुङसान (Kungsan) का पुरातात्त्विक स्थलहरूलाई सरकारद्वारा समर्थन गरिन्छ, जसको उद्देश्य राष्ट्रिय गौरवलाई प्रवर्द्धन गर्नु हो।
मुद्रण तथा प्रसारण क्षेत्र पूर्ण रूपमा सरकारी नियन्त्रणमा छ। प्रमुख पत्रिकाहरूमा रोडोङ सिनमुन (Rodong Sinmun) र मिन्जु चोसन (Minju Chosŏn) पर्दछन्, जसलाई कडा सेन्सर गरिन्छ र विचारधारात्मक शिक्षाको साधनका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। रेडियो र टेलिभिजन सरकारद्वारा प्रचार सामग्री प्रसारण गर्ने प्रमुख माध्यम हुन्, जसमा प्रायः सबै घरपरिवार सरकारी नियन्त्रणमा रहेका प्रसारणहरूसँग जोडिएका छन्। आयातित तथा स्थानिय रूपमा उत्पादित टेलिभिजन सेटहरू व्यापक रूपमा प्रयोगमा छन्, जसले देशभर राज्य सन्देशको पहुँच सुनिश्चित गर्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
