काठमाडौं । नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान र मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका पदाधिकारीबीच आज काठमाडौँमा क्षमता विकास र अनुसन्धान सहकार्यका विषयमा छलफल भएको छ। छलफलमा विद्यार्थी संलग्नता, विज्ञसूची निर्माण र प्रतिष्ठानका अध्ययनहरूका लागि क्षेत्रीय 'आउटपोस्ट' (Regional Outpost) को अवधारणालगायतका विषयमा कुराकानी भएको थियो।छलफलमा प्रतिष्ठानका कार्यकारी निर्देशक लक्ष्मणप्रसाद भट्टराई, वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताहरू तथा विश्वविद्यालयका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय
सामग्रीको तालिका
कोस्टा रिका
कोस्टा रिका
कोस्टा रिका, मध्य अमेरिकामा अवस्थित, क्षेत्रमा सबैभन्दा स्थिर र लोकतान्त्रिक सरकार भएको देशको रूपमा परिचित छ। यसको १९४९ को संविधानले एकसदनात्मक व्यवस्थापिका, स्वतन्त्र निर्वाचनिक निकाय, र निष्पक्ष न्यायिक प्रणाली स्थापना गर्यो, साथै सेना लाई खारेज गर्यो, महिलालाई मतदानको अधिकार दियो, र सामाजिक, आर्थिक, र शैक्षिक अधिकारहरू प्रदान गर्यो। कोस्टा रिकाले यसको युद्धग्रस्त पडोसी देशहरूको तुलनामा सापेक्ष शान्ति कायम राखेको छ र उच्च साक्षरता दर र मजबूत शिक्षा प्रणालीको गर्व गर्दछ। सान होसे बौद्धिक केन्द्र हो, जहाँ विश्वविद्यालयहरू, पुस्तक भण्डारहरू, र गैरसरकारी संस्थाहरू छन्। मानव अधिकार र पर्यावरण संरक्षणप्रति देशको प्रतिबद्धता, साथै यसको बढ्दो पर्यटन र विदेशी लगानीले यसको अर्थव्यवस्थालाई कृषिमा आधारित बाट सेवा र प्रविधिमा केन्द्रित अर्थव्यवस्थामा परिणत गरेको छ।
कोस्टा रिकनहरू, वा टिकोहरूले सकारात्मकता र प्रशंसा व्यक्त गर्न "पुरा भिदा" भन्ने वाक्यांश प्रयोग गर्छन्। उनीहरू आफ्नो राजनीतिक स्वतन्त्रता र स्थिर अर्थव्यवस्थाप्रति गर्व गर्छन्। देशको केन्द्रीय क्षेत्र, भ्याले सेन्ट्रल, मुख्यतया कफी खेतीका लागि समर्पित छ, भने केरा र अनानास पनि महत्वपूर्ण निर्यात बस्तुहरू हुन्, जसमा २०औं शताब्दीको अन्त्यसम्ममा अनानासले कफीलाई पछि पार्दै दोस्रो ठूलो निर्यात बस्तुको रूपमा स्थान बनाएको थियो।
भूगोल र मौसम
भौगोलिक सिमाना र समुद्री तट:
कोस्टा रिका उत्तरमा निकारागुवा, दक्षिणपूर्वमा पनामासँग, उत्तर-पूर्वमा क्यारेबियन समुद्र र दक्षिणपश्चिममा प्रशान्त महासागरसँग सिमाना बनाएको छ। देशको सँकुचन बिन्दु मात्र ७५ माइल (१२० किमी) छ, जुन प्रशान्त र क्यारेबियन समुद्रको बीचमा फैलिएको छ।
पहाडी श्रृंखलाहरू र ज्वालामुखीय गतिविधि:
कोस्टा रिका भित्र दुई प्रमुख पहाडी श्रृंखलाहरू छन्: उत्तरमा स्थित कर्डिलेरा भोल्कानिका, जुन यसको ज्वालामुखीय गतिविधिका लागि प्रसिद्ध छ, र दक्षिणमा स्थित कर्डिलेरा दे तालामांका, एक ग्रानाइट बाथोलिथ। कर्डिलेरा भोल्कानिकामा तीन प्रमुख रेंजहरू छन्—कर्डिलेरा दे गुआनाकास्टे, कर्डिलेरा दे तिलारान, र कर्डिलेरा सेन्ट्रल—र यसमा इरासु, पोआस र एरेनल जस्ता सक्रिय ज्वालामुखीहरू छन्। चिर्रिपो पर्वत, १२,५३० फिट (३,८१९ मीटर) उच्च, कर्डिलेरा दे तालामांका मा स्थित छ।
घाटी र समतल क्षेत्र:
भ्याले सेन्ट्रल, जसलाई महादेशीय विभाजनले विभाजन गरेको छ, दुई मुख्य जलसम्भारमा बाँडिएको छ: क्यारेबियन समुद्रतर्फ रेवेन्टाजोन नदी र प्रशान्त महासागरतर्फ ग्रांडे दे टारकोल्स नदी। भ्याले देल जनरल कर्डिलेरा दे तालामांका को आधारमा स्थित छ। क्यारेबियन समतल क्षेत्रले देशको लगभग एक-पाँचौं भाग ओगटेको छ, जबकि प्रशान्त समतल क्षेत्रले साना घाटी र समतल क्षेत्रहरू समावेश गर्दछ।
मौसम:
कोस्टा रिकाको जलवायु उचाइ र क्षेत्र अनुसार फरक हुन्छ। प्रशान्त तटमा मे देखि डिसेम्बरसम्म वर्षा हुने सिजन हुन्छ, जबकि क्यारेबियन तटमा व्यापारिक हावाका कारण वर्षभरि वर्षा हुन्छ। उच्च उचाइमा समशीतोष्ण जलवायु पाइन्छ। सान जोस, जो भ्याले सेन्ट्रलमा ३,८०० फिट (१,१६० मीटर) मा स्थित छ, यहाँ मध्यम तापक्रम र प्रशस्त वर्षा हुन्छ, जसको वार्षिक औसत ७० इन्च (१,८०० मिमी) भन्दा बढी हुन्छ।
वनस्पति र जनावर:
कोस्टा रिकाको एक तिहाइ भाग घना सदाबहार वनले ढाकिएको छ, जहाँ महोगनी र उष्णकटिबंधीय सिडर रुखहरू प्रमुख छन्। तालामांका श्रृंखलामा सदाबहार ओक र अल्पाइन वनस्पति पाइन्छ। वन्यजीवहरूमा मन्की, आन्तीटर, र मृगजस्ता स्तनधारी जनावरहरू साथै विविध प्रजातिका चराचर जनावरहरू, सरीसृपहरू, र उभयचर प्रजातिहरू समावेश छन्। अनुसन्धान केन्द्रहरूले देशको धनी जैवविविधताका अध्ययनमा ब्यौपस्थित जैविक विज्ञहरूलाई आकर्षित गरेको छ।
जातीय समूह:
कोस्टा रिकाको जनसंख्याको लगभग चार-पाँचौं भाग युरोपेली वंशका छन्, मुख्य रूपमा स्पेनी, र भ्याले सेन्ट्रल सबैभन्दा बढी स्पेनी प्रचलित क्षेत्र हो। मेस्टिजोहरू जनसंख्याको लगभग एक-पाँचौं भाग बनाउँछन्। आदिवासी समूहहरू, जस्तै ब्रिब्री र काबेकार, र अफ्रिकन-क्यारेबियाली समुदायहरू, विशेष गरी लिमोन प्रान्तमा, साना प्रतिशतमा पाइएको छ। कानूनी सुधारहरू बावजूद, अफ्रिकन-कोस्टा रिकनको विरुद्ध भेदभाव अझै पनि जारी छ।
भाषा:
स्पेनी भाषा प्रमुख भाषा हो, जसलाई विशिष्ट राष्ट्रिय उच्चारणमा बोलिन्छ। लिमोन प्रान्तमा लिमोनेज क्रियोल, जुन जामैकन अंग्रेजीसँग मेल खान्छ, बोलिन्छ। आदिवासी भाषाहरू, जस्तै ब्रिब्री र काबेकार, चिबचन परिवारसँग सम्बन्धित छन्।
धर्म:
रोमन क्याथोलिक धर्म आधिकारिक धर्म हो, जुन जनसंख्याको तीन-चौथाइभन्दा थोरै भागले अभ्यास गर्छ र यसलाई राष्ट्रिय बजेटको एक सानो अंशले समर्थन गर्दछ। प्रोटेस्टन्टहरू, विशेष गरी लिमोन प्रान्तमा, दोस्रो ठूलो धार्मिक समूह बनाउँछन्। अन्य समुदायहरूमा क्वेकर, यहूदी र मेनोनाइटहरू समावेश छन्।
अर्थतन्त्र
कोस्टा रिका १६औं शताब्दीमा स्पेनिश उपनिवेशमा परेको थियो। १५ सेप्टेम्बर १८२१ मा यसले स्पेनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो। १९४८ मा भएको गृहयुद्धपछि, १९४९ मा देशले आफ्नो सेना खारेज गर्यो, जसले कोस्टा रिकालाई स्थायी सेना नभएको केही संप्रभु राष्ट्रहरू मध्ये एक बनायो।
अर्थतन्त्रको अवलोकन:
कोस्टा रिका यसको छिमेकीहरूको तुलनामा न त धनी हो न त गरीब, र यहाँको सम्पत्ति अन्य मध्य अमेरिकी देशहरूको तुलनामा समान रूपमा वितरण गरिएको छ। १९८० को दशकमा मन्दी र मुद्रास्फीति कारण जीवनस्तर घटेको थियो, तर १९९० को दशक र २००० को दशकको प्रारम्भमा यो फर्किएको थियो। कोस्टा रिका मध्य अमेरिकामा उच्चतम प्रति व्यक्ति जीएनपीको लागि प्रतिस्पर्धा गरेको थियो, जहाँ वार्षिक वृद्धिदर बलियो थियो र मुद्रास्फीति नियन्त्रण गरिएको थियो, यद्यपि यसको राष्ट्रिय ऋण महत्वपूर्ण रहेको थियो।
सरकार र निजी उद्यम:
सरकार प्रमुख उपयोगिताहरू जस्तै बिजुली, पानी, र स्वास्थ्यसेवा नियन्त्रण गर्छ, तर निजी उद्यमको नीति निर्माणमा प्रभावशाली भूमिका रहेको छ। अर्थतन्त्रलाई विविध बनाउने प्रयासहरूले परम्परागत कृषि निर्यात जस्तै कफी, केरा, र गोमांसमा निर्भरता घटाएको छ। खर्च कटौती गर्दा पनि, सरकार घाटामा सञ्चालन गर्दैछ, जसले ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय ऋणमा योगदान पुर्याएको छ।
कृषि:
कोस्टा रिकाका आर्थिक रूपले सक्रिय एक-छटा भागभन्दा कम मानिसहरू कृषि क्षेत्रमा काम गर्छन्, जसले जीएनपीको लगभग एक-दशमलव दस भाग योगदान पुर्याउँछ। प्रमुख बालीहरूमा चिनी, कफी, केरा, र अनानासहरू समावेश छन्, जसले निर्यातको मूल्यको लगभग आधा हिस्सा बनाउँछन्। गैर-पारम्परिक उत्पादनहरू जस्तै कटफ्लावर र गोरमेट कफीको महत्त्व बढेको छ। वनविनाश कम गरिएको छ, र पर्यावरणीय फाइदाको लागि वनहरू संरक्षण गर्न कदमहरू चालिएका छन्। माछा पालन उद्योगले ट्यूना, झिंगा, र तिलापिया उत्पादनमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ, जसले घरेलु र निर्यात बजारलाई आपूर्ति गर्दछ।
स्रोत र ऊर्जा:
कोस्टा रिकाका मुख्य प्राकृतिक स्रोतहरू कृषि भूमि र जलवायु हुन्। खनिज स्रोतहरू सीमित छन्, जसमा अपूर्ण उपयोग गरिएको बोक्साइट, ताम्रा, म्यानगानिज र सुनका भण्डारहरू छन्। जलविद्युत् प्लान्टहरूले देशको अधिकांश बिजुली आपूर्ति गर्छ, जसले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनलाई न्यूनतम बनाउँछ। एंगोस्तुरा प्लान्ट, जुन २००० देखि सञ्चालनमा छ, सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत् सुविधा हो।
उद्योग:
उद्योगले जीएनपीको लगभग एक-पाँचौं हिस्सा योगदान पुर्याउँछ र कामकाजी जनशक्तिको एक-छटा हिस्सा रोजगार प्रदान गर्छ। उद्योगहरू भ्याले सेन्ट्रलमा केन्द्रित छन्, जहाँ खाद्य, पेय पदार्थ, कपडा, औषधि, र इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादन गरिन्छ। अर्थतन्त्रले कृषि र कपडाको क्षेत्रबाट उच्च प्रविधी उद्योगमा रूपान्तरण गरेको छ, जहाँ इन्टेल जस्ता कम्पनीहरूले राजनीतिक स्थिरता, योग्य श्रम र कर प्रोत्साहनहरूको कारण सञ्चालन आरम्भ गरेका छन्।
वित्त:
कोस्टा रिका राज्य-स्वामित्व र निजी बैंकहरू छन्, साथै बचत र ऋण सहकारीहरूको नेटवर्क पनि छ। कोलोन यहाँको राष्ट्रिय मुद्रा हो, र विदेशी लगानी महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, विशेष गरी कृषि र उद्योगमा। प्रत्यक्ष विदेशी लगानी (FDI) निर्यातको लगभग एक-तिहाई उत्पन्न गर्दछ, जुन १९९० को दशकमा एक-दशमलव दसबाट बढेर वर्तमानमा यो अनुपात पुगेको छ।
वाणिज्य:
निर्यातले कफी र केराबाट बाहिर विविधता ल्याएको छ, र २१ औं शताब्दीको प्रारम्भमा कम्प्युटर माइक्रोचिप्स प्रमुख निर्यात बने। अन्य प्रमुख निर्यातहरूमा केरा, अनानास, कपडा, र समुद्री खाना समावेश छन्। निर्यातको लगभग दुई-पाँचौं हिस्सा अमेरिका जान्छ, र अन्य प्रमुख व्यापारिक साझेदारहरूमा नेदरल्याण्ड, बेल्जियम, र चीन समावेश छन्। आयातहरूमा मकै र गहुँ जस्ता प्रमुख वस्तुहरू साथै मेसिनरी र पेट्रोलियम उत्पादनहरू समावेश छन्।
सेवा:
सेवा उद्योग जीएनपीको तीन-पाँचौं हिस्सा योगदान पुर्याउँछ, र यो उद्योगले निर्माण क्षेत्रभन्दा बढी मानिसहरूलाई रोजगार दिन्छ। १९९० को दशकको मध्यमा, पर्यटनले केरा भन्दा विदेशी मुद्रा कमाउने मुख्य स्रोतको रूपमा स्थान लियो, जुन वर्षा वन, समुद्र तट, र जैव विविधताका आकर्षणहरूबाट प्रेरित थियो। रिसोर्ट र विकास कार्यहरू पर्यटनको प्रमुख स्थानहरूको वरिपरि फैलिरहेका छन्।
श्रम र कर:
कोस्टा रिकामा आम्दानीको असमानता अन्य मध्य अमेरिकी देशहरूको तुलनामा कम देखिन्छ, यद्यपि कृषि र उद्योगका कामदारहरूमा कम तलब पाइन्छ। महिलाहरू दस्तावेज गरिएको श्रमिकको एक-तिहाई हिस्सा बनाउँछन्, जबकि निकारागुआका आप्रवासीहरूले म्यानुअल श्रममा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। करहरूमा नगरपालिका, बिक्री, आय, र कर्पोरेट करहरू समावेश छन्।
यातायात र दूरसंचार:
यातायात केन्द्रहरू भ्याले सेन्ट्रलमा रहेका छन्, जहाँ राजमार्गहरूले सान जोसलाई प्रमुख क्षेत्रहरूसँग जडान गर्दछ। लिमोन र पुँटारेनासका बन्दरगाहहरूले कन्टेनरयुक्त माल र पेट्रोलियम शिपमेन्टहरूलाई सम्हाल्छन्। जुआन सान्तामारिया एयरपोर्ट मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय गेटवे हो। दूरसंचार, जुन पहिले एक राज्य एकाधिकार थियो, २००८ मा सुधार पछि प्रतिस्पर्धाको लागि खुला गरिएको थियो, र यहाँ इन्टरनेट र मोबाइल फोन प्रयोग दर उच्च छ।
इतिहास
प्रारम्भिक अन्वेषण र वस्ती:
क्रिस्टोफर कोलम्बसले १५०२ मा कोस्टा रिकामा अवतरण गरे, र यसलाई "धनी किनारा" नाम दिएका थिए, यद्यपि यसको मूल्यवान धातुहरूको अभावले स्पेनको उपेक्षा गर्यो। पहिलो स्थायी वस्ती, कार्टागो, १५६४ मा भ्याले सेन्ट्रलमा स्थापित भयो। कोस्टा रिका यसको सानो जनसंख्या, सीमित श्रमशक्ति, र मूल्यवान निर्यातको अभावका कारण पृथक रावथियो, जसले काकाओ र तम्बाकूमा आधारित आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रलाई बढावा दियो। यस वातावरणले लोकतान्त्रिक विचारधाराको विकासमा योगदान पुर्यायो, यद्यपि धनी भूमिहीनहरूको सानो ओलिगार्कीले राजनीति हावी गरेको थियो।
स्वतन्त्रता र आर्थिक वृद्धि:
कोस्टा रिकाले १८२१ मा मेक्सिकन साम्राज्यमा सामेल भयो र पछि संयुक्त मध्य अमेरिकी गणराज्यमा, तर १८३८ मा यसले सम्बन्ध विच्छेद गर्यो, जसले यसको पृथकतावादी प्रवृत्तिहरूलाई सुदृढ बनायो। कफीको उत्पादन १८४० को दशकदेखि अर्थतन्त्रको केन्द्रीय बन्यो, जसले ब्रिटिश लगानी र पूर्वाधार विकासलाई उत्प्रेरित गर्यो। माइनर सी. कीथको रेलवे परियोजनाले भ्याले सेन्ट्रललाई लिमोनसँग जडान गर्यो, र उनका केरा बगानहरूले १९ औं शताब्दीको अन्त्यसम्म केरा उत्पादनलाई प्रमुख निर्यात बनायो।
राजनीतिक र सामाजिक विकास:
१९ औं शताब्दीको अन्त्यमा, चर्चको प्रभाव धर्मनिरपेक्ष मामिलामा घट्यो, सार्वजनिक शिक्षा विस्तार भयो र धार्मिक सहिष्णुता लागू गरियो। जनरल तोमास गार्डियाको शासन (१८७०–१८८२) ले कफी र चिनीको निर्यातलाई प्रवर्द्धन गर्यो, विद्यालयहरूको निर्माण गर्यो, र १८७१ मा नयाँ संविधान अपनायो। लोकतान्त्रिक परम्पराहरू १८८९ मा राष्ट्रपति जोस जोआकिन रोड्रिगेजको स्वतन्त्र चुनावबाट बलियो भए।
२०औं शताब्दीको प्रगति र चुनौती:
२०औं शताब्दीको प्रारम्भमा, कोस्टा रिकाले मध्य अमेरिकी न्यायालयमा भाग लियो, जसले १९१८ मा निकारागुआले यसको निर्णय अस्वीकार गरेपछि विघटन भयो। पानामासँगको सीमा विवाद १९४१ मा समाधान गरियो। १९१७ मा फेडेरिको तिनोको ग्रानाडोको छोटो समयको तानाशाहीपछि लोकतान्त्रिक शासन पुन:स्थापित भयो। १९४८ को गृहयुद्ध, जसले राजनीतिक तनावहरू उत्पन्न गर्यो, जोस फिगुएरेस फेररेले नेतृत्व गरेको अस्थायी सरकारको साथ समाप्त भयो जसले सेना खारेज गर्यो र प्रगतिशील सुधारहरू लागू गर्यो, र पछि ओटिलियो उल्लेटलाई सत्तामा सुम्पियो।
फिगुएरेस र युद्धोत्तर सुधार:
फिगुएरेसको जुंटाले १९४९ मा नयाँ संविधान पेश गर्यो, जसले महिलाको मताधिकार स्थापना गर्यो, चुनावी संस्थाहरूलाई सुदृढ बनायो, र बैंकिङ्गलाई राष्ट्रियकरण गर्यो। उनको नेशनल लिबरेशन पार्टी (PLN) प्रचलित बन्यो, र उनले दुई पटक राष्ट्रपति निर्वाचन जिते। ड्यानियल ओडबर (१९७४) को शासनमा वित्तीयपति रोबर्ट भेस्कोसँगको सम्बन्धका कारण तनावहरू उत्पन्न भए, जबकि रोड्रिगो काराजो ओडियो (१९७८) ले क्षेत्रीय विवाद र तेल मूल्यहरूको वृद्धिले थपिएको आर्थिक चुनौतीहरूको सामना गरे।
आर्थिक र कूटनीतिक संघर्ष:
लुइस अल्बर्टो मोंगे (१९८२) ले IMF का आदेशअनुसार कडाईका उपायहरू लागू गरे, जसले क्षेत्रीय अस्थिरता बढायो। ओस्कर आरियास सांचेज (१९८६) ले शान्ति पहलहरूमा ध्यान केन्द्रित गरे, र १९८७ मा मध्य अमेरिकी विवादहरूको मध्यस्थता गर्दै नोबेल शान्ति पुरस्कार जिते। आर्थिक संघर्षहरूको बाबजुद, विदेशी ऋण र बेरोजगारी जस्ता समस्याहरूका बीच, आरियासले अमेरिकी समर्थनप्राप्त एन्टी-स्यान्डिनिस्टा प्रयासमा संलग्न हुनबाट टारे।
राजनीतिक परिवर्तन र नवउदारवादी सुधार:
राफेल एन्जल काल्डेरोन फोर्नियर (१९९०) ले नवउदारवादी नीतिहरू अपनाए, राज्यका एजेन्सीहरूलाई निजीकरण गरे र संरक्षणवाद घटाए। जोस मारिया फिगुएरेस ओल्सन (१९९४) ले वित्तीय संकटहरूको सामना गरे, तर मुद्रास्फीति घटाए र पेन्सन प्रणाली सुधार गरे। मिगुएल एन्जल रोड्रिगेज (१९९८) ले पर्यटन र विदेशी लगानीबाट फाइदा उठाए, जसले अर्थतन्त्रलाई स्थिर बनायो।
२१ औं शताब्दीको राजनीति र CAFTA-DR:
२००२ को चुनावले दशकौंसम्मको दुई-पक्षीय वर्चस्वको अन्त्य गर्यो, जसमा नागरिक क्रियावली पार्टी (PAC) ले महत्त्व प्राप्त गर्यो। ओस्कर आरियास २००६ मा पुन: राष्ट्रपति भए, जसले CAFTA-DR सम्झौतामा समर्थन गरे र चीनसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरे। लाउरा चिन्चिला २०१० मा कोस्टा रिकाको पहिलो महिला राष्ट्रपति बनी, जसले देशको स्थिर लोकतन्त्रको परम्परा निरन्तर राखे, यद्यपि क्षेत्रीय विवादहरू जारी रहे।
संस्कृति
कोस्टा रिका एक बहुसांस्कृतिक देश हो, जहाँ स्पेनी भाषा प्रमुख छ। यहाँका बासिन्दाहरूलाई "टिको" भनिन्छ। सङ्गीत, नृत्य, र कला यहाँको सांस्कृतिक जीवनका महत्त्वपूर्ण अंग हुन्। फुटबल यहाँको सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो, र राष्ट्रिय टोलीले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरूमा सहभागिता जनाउँदै आएको छ।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
Loading footer...
