तिहार
तिहारलाई "प्रकाशको पर्व" भनिन्छ किनभने यसले अन्धकारमाथि उज्यालोको विजयको सन्देश दिन्छ। यो प्रतीकात्मक मात्र होइन, व्यवहारिक रूपमा पनि मानिसको मनमा सकारात्मकता र आशा जगाउने पर्व हो। घर–घरमा दीप बालिन्छ, बिजुलीका बत्तीहरू झुण्ड्याइन्छ, मैनबत्ती र तेलका दियाले आँगन र छत झिलिमिली बनाइन्छ। यस उज्यालोले न केवल घर सजाउँछ, बरु मानिसको आत्मामा पनि उज्यालो भर्छ।
प्रकाश तिहारमा शुद्धता र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। घरलाई सफा गरी, रंगोली र दीपमालाले सजाउने चलन यसको धार्मिक–आध्यात्मिक पक्षसँग जोडिएको छ। पुरानो विश्वास अनुसार, लक्ष्मी देवी उज्यालो र सफा घरमा प्रवेश गर्छिन्, त्यसैले यो समय घर–परिवारलाई व्यवस्थित र सुन्दर बनाउने अवसर पनि हो। यसरी तिहारले बाहिरी र भीत्री दुबै प्रकारको प्रकाश फैलाउने काम गर्छ घर उज्यालो हुन्छ, मन पनि उज्यालो हुन्छ।
समाजका हरेक वर्गका मानिसहरू शहरदेखि गाउँसम्म तिहारमा दीपमालाले वातावरणलाई झिलिमिली बनाउँछन्। यो उज्यालो केवल बत्तीको होइन, सम्बन्ध र सद्भावको पनि हो। बत्ती बाल्ने कार्यले आत्मा, प्रकृति र भगवानप्रतिको कृतज्ञता जनाउँछ। तिहारले सन्देश दिन्छ कि अन्धकार कहिल्यै स्थायी हुँदैन प्रकाशले सधैं विजय पाउँछ।
तिहारको विशेषता जनावरहरूको पूजा हो। यो पर्वले मानिस र जनावरबीचको सम्बन्धलाई सम्मानका साथ मनाउँछ। पहिलो दिन काग तिहार, दोस्रो दिन कुकुर तिहार, तेस्रो दिन गाई तिहार, चौथो दिन गोरु तिहार मनाइन्छ। यी जनावरहरूलाई नेपाली समाजमा उपयोगिता र निष्ठाको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
कागलाई खबरवाहकका रूपमा मानिन्छ, त्यसैले काग तिहारको दिन बिहान उसलाई मिठा परिकार दिएर पूजा गरिन्छ। त्यसपछि आउने कुकुर तिहारमा कुकुरलाई माला, टीका र स्वादिष्ट भोजन दिइन्छ। कुकुर मानव जीवनको सच्चा साथी र निष्ठाको प्रतीक हो। तेस्रो दिन गाईको पूजा गरी लक्ष्मी देवीको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। चौथो दिन गोरुलाई श्रम, सेवा र कृषिसँग जोडिएको जनावरका रूपमा पूजा गरिन्छ।
यी सबै पूजाहरूको मूल सन्देश सहअस्तित्व र करुणा हो। तिहारले देखाउँछ कि मानव मात्र होइन, सबै जीवमा ईश्वरको अंश हुन्छ। यो पर्वले जनावरहरूप्रतिको करुणा, सहानुभूति र जिम्मेवारीको भावना जगाउँछ। आधुनिक समाजमा जब जनावरहरूप्रति संवेदनशीलता घट्दै गएको छ, तिहारले मानवता र प्रकृतिबीचको सन्तुलन सम्झाइरहेको छ।
तिहारको तेस्रो दिन साँझ लक्ष्मी देवीको पूजा गरिन्छ, जसलाई धन र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। यस दिन बिहान गाईको पूजा गरी लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ, र साँझ घर–घरमा दीपमालाले सजाइन्छ। घरलाई सफा र उज्यालो बनाउने कारण यही हो, लक्ष्मीलाई आकर्षित गर्न।
लक्ष्मी पूजाको समयमा घरमा सम्पत्ति, सुन, पैसाको पूजा गरिन्छ, जसले आर्थिक स्थिरता र समृद्धिको आशा दिलाउँछ। परिवारका सदस्यहरू मिलेर आरती गाउने, दीप बाल्ने, र मिष्ठान्न वितरण गर्ने चलनले उत्सवलाई जीवित राख्छ। व्यापारी र व्यवसायीहरूका लागि यो विशेष दिन हो, किनभने यस दिन नयाँ खाता सुरु गर्ने परम्परा पनि छ।
लक्ष्मी पूजा केवल धनको आराधना होइन, परिश्रम र सत्य आर्जनको सम्मान पनि हो। यसले सन्देश दिन्छ कि सम्पत्ति शुद्ध मनले र धार्मिक भावनाले आर्जन गर्नुपर्छ। उज्यालो, स्वच्छता, र पूजा–अर्चनाले मानिसको जीवनमा आध्यात्मिक र आर्थिक दुवै उज्यालो ल्याउने विश्वास तिहारले जगाउँछ।
तिहारको पाँचौं र अन्तिम दिन भाइटीका मनाइन्छ। यो दिन दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइलाई दीर्घायु, स्वास्थ्य र सफलताको कामना गर्दै पञ्चरंगी टीका लगाइदिन्छन्। यसको कथा यमराज र यमुनासँग जोडिएको छ यमुनाले आफ्ना दाजुलाई दीर्घायुको वरदान दिएपछि यो परम्परा सुरु भएको विश्वास छ। भाइटीका नेपाली परिवारमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, स्नेह र आपसी श्रद्धाको उत्सव हो।
यो दिन घरमा पूजा, टीका, माला, र मिठाईहरूको तयारी हुन्छ। बहिनीले भाइलाई फूलमाला, टीका र उपहार प्रदान गर्छे, र भाइले बहिनीलाई आशीर्वाद र उपहार फर्काउँछ। यी कार्यहरूले केवल परम्परा होइन, भावनात्मक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछन्। यस दिन भाइबहिनीबीचको स्नेह र आदरको भाव जीवनभर कायम रहोस् भन्ने कामना गरिन्छ।
भाइटीका नेपाली समाजको सामाजिक संरचनामा पारिवारिक मूल्यको अभिव्यक्ति हो। यो पर्वले परिवारको एकता र पारस्परिक माया बलियो बनाउँछ। जसका दिदीबहिनी छैनन्, ती मानिसहरूले प्रतीकात्मक रूपमा अन्य बहिनीहरूबाट टीका लगाउँछन्, जसले तिहारको समावेशी भावना झल्काउँछ। भाइटीका तिहारको हृदय हो जहाँ प्रेम, आदर, र भाइचाराको सुन्दर मेल देखिन्छ।
तिहारको महत्व केवल धार्मिक पक्षमा सीमित छैन, यो सामाजिक र सांस्कृतिक एकताको प्रतीक पनि हो। यो चाडले समुदायलाई एकतामा बाँध्ने माध्यमको काम गर्छ। देउसी–भैलोको परम्पराले गाउँ–घर, छरछिमेक र परिवारबीच हर्ष, सहकार्य र सद्भाव फैलाउँछ।
देउसी–भैलोको समूहहरू गाउँ–गाउँमा गीत गाएर घरधनीहरूलाई आशीर्वाद दिन्छन् र बदला स्वरूप उपहार पाउँछन्। यसले समुदायबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ र आपसी सहयोगको भावना बढाउँछ। बालबालिका, युवाहरू, र वृद्धहरू सबैले सहभागिता जनाउँछन्, जसले तिहारलाई सामूहिक पर्वको रूपमा स्थापित गरेको छ।
सांस्कृतिक रूपमा तिहारले नेपालभित्रको विविधता र एकतालाई एकै प्लेटफर्ममा ल्याउँछ। शहरमा आधुनिक बत्तीहरू र बजारको सौन्दर्य, गाउँमा परम्परागत गीत–नृत्य, यी सबैले नेपाली पहिचानलाई बलियो बनाउँछन्। तिहारले भन्छ, संस्कृति भनेको केवल परम्परा होइन, त्यो हाम्रो बाँच्ने शैली हो।
तिहारको समयमा घर–घरमा विविध परम्परागत गतिविधिहरू गरिन्छ, जसले उत्सवलाई रंगीन बनाउँछ। सबैभन्दा प्रमुख हो—रंगोली बनाउने परम्परा। लक्ष्मी पूजाको दिन आँगन र प्रवेशद्वारमा रंगोली बनाएर सुगन्ध र सौन्दर्य थपिन्छ। रंगोलीको आकृति र रङहरूले शुभता र समृद्धिको प्रतीक जनाउँछ।
त्यसैगरी, तिहारमा परिकार बनाउने चलन पनि पुरानो छ—सेलरोटी, अनारसा, पुरी, र विभिन्न मिठाईहरू बनाइन्छ। यी परिकारहरू परिवार र पाहुनाहरूसँग बाँडिन्छन्, जसले आपसी स्नेह बढाउँछ। साथै, फूलमाला र टीका तयार गर्ने कार्यले वातावरणलाई अझ रमाइलो बनाउँछ।
देउसी–भैलो गाउने, नाच्ने र हाँस्ने परम्पराले तिहारको मौलिकता झल्काउँछ। परम्परागत र आधुनिक दुबै रूपहरूको संयोजनले यो पर्वलाई जोगाइरहेको छ। हरेक गतिविधिले एउटा साझा सन्देश दिन्छ, खुशी बाँड्दा खुशी बढ्छ।
समयसँगै तिहार पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। आजको युगमा बिजुलीका बत्ती, कृत्रिम फूलमाला र सामाजिक सञ्जालमा फोटो–भिडियो पोस्ट गर्ने चलनले आधुनिकता थपेको छ। यद्यपि, यसले परम्परागत रूपलाई केही हदसम्म असर पनि गरेको छ।
एकातिर, खर्च बढ्दै गएको छ,बिजुली बत्ती, सजावट र उपहारमा अत्यधिक खर्चले आर्थिक बोझ बढाएको छ। अर्कोतर्फ, प्लास्टिक माला र कृत्रिम सजावटका कारण वातावरण प्रदूषित भइरहेको छ। यस्तै, पशु पूजा सम्बन्धी विवाद पनि उठ्ने गर्छ, जसले तिहारको मौलिक उद्देश्यलाई कमजोर बनाउँछ।
तर, सकारात्मक पक्ष पनि छन्। अहिले इको–फ्रेन्डली तिहार मनाउने अभियान बढ्दैछ। प्राकृतिक रंगोली, माटोको दियो, र स्थानीय फूल प्रयोग गर्न प्रोत्साहन दिइँदैछ। यसरी तिहारले आधुनिकता र परम्पराको सन्तुलन खोज्दै नयाँ पहिचान बनाउँदैछ।
तिहार केवल एक धार्मिक चाड होइन, यो नेपाली समाजको जीवनशैली र सांस्कृतिक पहिचान हो। यसले उज्यालो, प्रेम, सहकार्य र सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ। जनावरहरूको पूजा, भाइटीका, देउसी–भैलो, र लक्ष्मी पूजाजस्ता परम्पराहरूले प्रकृति, परिवार र ईश्वरप्रतिको श्रद्धालाई एकसाथ जोड्छन्।
तिहारले नेपाली समाजमा पारिवारिक मूल्य, सामाजिक एकता र परिश्रमको महत्त्वलाई बलियो बनाएको छ। आधुनिकताको बीचमा पनि यो पर्वले आफ्ना मौलिक तत्वहरू जोगाइरहेको छ दीपको उज्यालो, रंगोलीको सौन्दर्य, र भाइटीकाको प्रेम आज पनि त्यत्तिकै गहिरो छ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, तिहार हाम्रो आत्माको उत्सव हो। यो केवल बत्ती बाल्ने होइन, हृदयमा उज्यालो फैलाउने पर्व हो। प्रेम, श्रद्धा र कृतज्ञताको सुन्दर संगम यही तिहार हो, नेपालको आत्मा झल्काउने, संस्कृतिको उज्यालो फैलाउने, र मानवीय सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउने एक अद्भुत पर्व।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
