अभिश बानियाँ
२०८२ कात्तिक १६, आइतबार ११:०५
अनुसन्धानकर्ता -अभिश बानियाँ, कटारी नगरपालिका–१०, उदयपुर
अवधारणा :
नेपाल र भारतजस्ता हिन्दू सभ्यताले भरिएका देशहरूमा वर्षभरि मनाइने चौबिस एकादशीहरूमध्ये हरिबोधनी एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी) सबैभन्दा महत्वपूर्ण र पवित्र एकादशीको रूपमा परिचित छ। यो दिन भगवान् विष्णु चार महिनासम्मको योगनिद्राबाट जाग्रत हुन्छन् र त्यसै दिन तुलसी देवीसँग उनको विवाह गरिन्छ। यस दिनलाई तुलसी विवाह पनि भनिन्छ। हरिबोधनी एकादशी कात्तिक शुक्ल पक्षको एघारौं दिन पर्छ। आषाढ शुक्ल एकादशी का दिन भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा निद्रामा जान्छन् र चार महिनापछि यसै दिन जाग्रत हुन्छन् भन्ने मान्यता छ। त्यसैले यो दिनलाई विष्णु जागरण दिवस पनि भनिन्छ। हिन्दू परम्पराअनुसार यस दिनपछि विवाह, व्रतबन्ध, मुण्डनजस्ता मांगलिक कार्यहरूको थालनी गरिन्छ।
धार्मिक विश्वास :
पुराणहरू अनुसार हरिबोधनी एकादशीको व्रत गरेमा हजारौं वर्षको तप, दान र यज्ञको फल प्राप्त हुन्छ। भविष्योत्तर पुराणमा भनिएको छ —
“यस दिन गरिएको भगवान् विष्णुको पूजा अन्य सबै एकादशीको तुलनामा बढीफलदायी हुन्छ।”यस दिन तुलसी र शालिग्रामको विवाह गरेर देवी लक्ष्मी र भगवान् विष्णुको संयुक्त आराधना गरिन्छ। तुलसीलाई देवी लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ र शालिग्रामलाई विष्णुको प्रतीक। यी दुईको विवाहले ब्रह्माण्डमा समृद्धि र सौहार्दको ऊर्जा फैलिन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।
मेला लाग्ने धार्मिक स्थलहरु:
नेपाल र भारतमा हरिबोधनी एकादशी तथा तुलसी विवाह धार्मिक उत्सवका रूपमा अत्यन्त भव्य तरिकाले मनाइन्छ। नेपालमा यस पर्वको अवसरमा देशका विभिन्न पवित्र तीर्थस्थलहरूमा ठूलो मेला लाग्ने परम्परा रहेको छ। पूर्व नेपालको सुनसरी जिल्लास्थित बराहक्षेत्र धाम यस पर्वको सबैभन्दा प्रसिद्ध स्थल मानिन्छ। यहाँ प्रत्येक वर्ष कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिनदेखि पाँच दिनसम्म मेला लाग्छ। भगवान् विष्णुको मन्दिरमा स्नान, पूजा, भजन, किर्तन, दान र धार्मिक प्रवचनका साथ हजारौं भक्तजनको उपस्थितिमा यो उत्सव अत्यन्त भक्तिभावपूर्वक मनाइन्छ। यसलाई नेपालको सबैभन्दा ठूलो हरिबोधनी एकादशी मेला पनि भनिन्छ। यस्तै, गुल्मी जिल्लाको रेसुङ्गा धाममा पनि हरिबोधनी एकादशीको अवसरमा धार्मिक स्नान र तुलसी–शालिग्राम विवाहको विशेष कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। यस दिन स्थानीय र बाहिरका हजारौं भक्तजन रेसुङ्गा महापोखरी वरिपरि भेला भई मेला, पूजा र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन्छन्। काठमाडौं उपत्यकाभित्रको चांगु नारायण मन्दिर र शेषनारायण मन्दिर (फर्पिङ) मा पनि हरिबोधनी एकादशीका अवसरमा भक्तजनहरूको ठूलो भीड लाग्छ। चांगु नारायणमा विशेष पूजा, तुलसी विवाह, भजन र आरती कार्यक्रम गरिन्छ भने शेषनारायणमा चार नारायण दर्शन गर्न आउने भक्तजनको भीड देखिन्छ। यी मन्दिरहरू उपत्यकाका महत्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य भएकाले यहाँको एकादशीको वातावरण अत्यन्त श्रद्धायुक्त र रंगीन देखिन्छ। भारतमा पनि तुलसी विवाह पर्व निकै भव्य रूपमा मनाइन्छ। विशेषगरी उत्तर प्रदेशको वृन्दावन र मथुरा क्षेत्रमा यस पर्वको विशेष आकर्षण रहन्छ। यहाँका मन्दिरहरूमा तुलसी र शालिग्रामको प्रतीकात्मक विवाह गरिन्छ, जहाँ हजारौं भक्तजन उपस्थित भई भजन-कीर्तन र आरतीमा सहभागी हुन्छन्। तुलसी विवाहको यो दृश्य हेर्न भारतभरिबाट तीर्थयात्रीहरू आउने गर्दछन्। त्यसैगरी बिहारको रोहतास जिल्लाको सौनजा गाउँमा पनि “तुलसी विवाह महोत्सव” नामक ठूलो धार्मिक उत्सव आयोजना गरिन्छ। यहाँ पनि तुलसी–शालिग्रामको विवाह हिन्दू परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिन्छ र यस अवसरमा भक्तजनहरू गाउँभरि हरिवाणी र भजन-कीर्तन गाउने परम्परा छ।
धार्मिक महत्व:
हरिबोधनी एकादशीले आध्यात्मिक शुद्धता, पवित्रता र सकारात्मक ऊर्जा जगाउँछ। यो दिन आरम्भ हुने तुलसी–शालिग्राम विवाह पर्वले चार महिनाको चातुर्मास व्रतको समाप्ति जनाउँछ। यसै दिनदेखि हिन्दूहरू विवाह, दान, यज्ञ आदिका कार्यहरू शुभ मान्छन्।
यस व्रतले मन, वचन र कर्म शुद्ध पार्ने, पाप नाश गर्ने र मोक्ष प्रदान गर्ने बताइन्छ।
तुलसी विवाहका फाइदाहरू:
· अविवाहित कन्याले राम्रो जीवनसाथी पाउने योग बन्ने विश्वास।
· निसन्तान दम्पतीले तुलसी कन्यादान गरेमा सन्तान प्राप्तिको आशिष् पाउँछन्।
· परिवारमा धन, सुख, शान्ति र समृद्धि आउँछ।
· तुलसी विवाह र व्रतले आत्मिक शान्ति र मनोवैज्ञानिक सन्तुलन ल्याउँछ।
व्रतको फाइदा:
एकादशी व्रतमा अन्न नखाई फलाहार गर्ने परम्परा छ। यसले शरीरलाई विश्राम, पाचन प्रणालीलाई सन्तुलन र मनलाई स्थिर बनाउँछ। धार्मिक दृष्टिले यो व्रतले भगवान् विष्णुको कृपा प्राप्त गराउँछ भने, मनोवैज्ञानिक दृष्टिले आत्मानुशासन, धैर्य र सकारात्मक सोच बढाउँछ।
तुलसी विवाह गर्ने विधि :
· कात्तिक शुक्ल एकादशीको साँझ तुलसीको गमला सफा गरी गेरु, फुल, बत्ती आदिबाट सजाइन्छ। तुलसीलाई साडी, चुरा, टिका र श्रृंगारले दुलहीझैं सजाइन्छ।
· शालिग्रामलाई वरको रूपमा राखेर विवाहको सबै कर्म — गणेश पूजा, मन्त्र उच्चारण, परिक्रमा, आरती र मंगलगीतका साथ सम्पन्न गरिन्छ।
· यो परम्परा प्रतीकात्मक भए पनि यसको आध्यात्मिक सन्देश गहिरो छ — प्रकृति र परमात्माको मिलन, अर्थात् जीवन र चेतनाको एकता।
धार्मिक विशेषता:
• चार महिनाको चातुर्मास समाप्तिको प्रतीक।
• विष्णु र लक्ष्मीको पुनर्मिलनको दिन।
• मांगलिक कार्यहरूको आरम्भ गर्ने शुभ अवसर।
• भक्तिपूर्वक तुलसी–शालिग्रामको विवाह गर्नु धर्म, अर्थ, काम र मोक्षका चारै पुरुषार्थ प्राप्त गर्ने बाटो हो।
वैज्ञानिक दृष्टिकोणमा यसको महत्व :
तुलसी केवल धार्मिक दृष्टिले होइन, वैज्ञानिक दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण वनस्पति हो।
· तुलसीमा युजेनोल, क्याम्फर र अण्टिब्याक्टेरियल तत्त्वहरू पाइन्छन् जसले वायुप्रदूषण घटाउने, रोगाणु नाश गर्ने र वातावरण शुद्ध पार्ने काम गर्छ।
· तुलसीको हावा श्वासप्रश्वास प्रणालीका लागि उपयोगी हुन्छ, जसले चिसो मौसममा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।
· एकादशीमा उपवास गर्दा शरीरलाई डिटक्सिफाई गर्न मद्दत मिल्छ, जसले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्छ।
त्यसैले, हरिबोधनी एकादशी र तुलसी विवाह केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, प्रकृति, स्वास्थ्य र समाज सन्तुलनमा जोड दिने वैज्ञानिक संस्कार पनि हो।
निष्कर्ष :
हरिबोधनी एकादशी आत्मिक जागरण र दैवी चेतनाको प्रतीक हो। यसले मानिसमा भक्ति, सदाचार र आत्मनियन्त्रणको भाव जगाउँछ। तुलसी विवाहले प्रकृति र देवत्वको मिलन गराउँदै हाम्रो जीवनमा पवित्रता, प्रेम र समृद्धिको सन्देश दिन्छ।
त्यसैले यो पर्व धार्मिक, सामाजिक र वैज्ञानिक दृष्टिले पनि अत्यन्त उपयोगी र प्रेरणादायी छ।
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
कुल मतदान: 0
काठमाडौँ।मेषः प्रयत्न गर्दा सजिलै लक्ष्यमा पुग्न सकिनेछ। प्रतीक्षा गरिएको काम बन्न सक्छ। आफ्नो क्षेत्रमा राम्रै प्रभाव जमाउन सकिनेछ। दाम, इनाम र प्रतिष्ठा कमाउने बेला छ। कीर्तिमानी काम गर्ने समय छ। साथीभाइको सहयोगले हिम्मत दिलाउनेछ सामाजिक दायित्व समेत बढ्नेछ। व्यापारमा पनि प्रशस्त फाइदा हुनेछ। साँझतिर मनग्य धनलाभ हुने ग्रहयोग देखिन्छ।वृषः सहयोगीहरूले
Loading brands...
